अभिप्राय – ‘कल्याण-डोंबिवलीतील कलारंग’ — लेखक : सुरेश शांताराम पवार

अभिप्राय – ‘कल्याण-डोंबिवलीतील कलारंग’ — लेखक : सुरेश शांताराम पवार

 

‘कल्याण-डोंबिवलीतील कलारंग’ हा सुरेश शांताराम पवार यांचा लेख कल्याण-डोंबिवलीच्या सांस्कृतिक आणि नाट्यपरंपरेचा विस्तृत मागोवा घेत असताना एका महत्त्वाच्या जाणिवेपर्यंत घेऊन जातो— शहराची खरी सांस्कृतिक ओळख त्याच्या भौतिक विस्ताराने नव्हे, तर तेथील कलावंतांच्या सर्जनशील कर्तृत्वाने घडते. त्यामुळे हा लेख केवळ कलावंत आणि संस्थांची माहिती देणारा नसून एका शहराच्या सांस्कृतिक स्मृतीचे दस्तऐवजीकरण करण्याचा प्रयत्न ठरतो.

 

साहित्यसमीक्षेच्या दृष्टीने पाहता, लेखाचे सम्यक आकलन, गुणग्रहण, रसग्रहण, मर्मग्रहण, सौंदर्यग्रहण आणि परखड मूल्यमापन या सर्व अंगांचा विचार येथे करता येतो. 

 

‘कल्याण-डोंबिवलीतील कलारंग’ हे शीर्षक आशयाला नेमकेपणाने पकडते. ‘कलारंग’ या शब्दात अभिनय, लेखन, दिग्दर्शन, संगीत नाटक, बालरंगभूमी आणि प्रयोगशील रंगभूमी अशा विविध कलाप्रवाहांचा समावेश सूचित होतो. त्यामुळे शीर्षक संक्षिप्त असूनही लेखाच्या व्यापक आशयाला पुरेसा अवकाश देते.

 

लेखाची सुरुवात कै. बाबाजी राणे यांच्या नाट्यविषयक कार्याच्या संदर्भाने होते आणि तेथून पुढे कल्याण-डोंबिवलीच्या समृद्ध कलापरंपरेचा विस्तार दाखवला जातो. या प्रारंभामुळे लेखाला ऐतिहासिक अधिष्ठान मिळते.

 

विशेष उल्लेखनीय म्हणजे “बीज” आणि “महावृक्ष” हे रूपक. एका रंगकर्मीने रुजवलेले बीज पुढे अनेक कलावंत, संस्था, प्रयोग आणि नव्या पिढीच्या ऊर्जेतून विस्तारत गेले, ही कल्पना या रूपकातून परिणामकारकपणे व्यक्त होते. एवढेच नव्हे, तर लेखाची रचनाही या रूपकाला अनुसरते—इतिहासातील बीजापासून वर्तमानातील बहुविध कलारूपांपर्यंतचा प्रवास जणू त्या महावृक्षाच्या फांद्यांचा विस्तार वाटतो.

 

यामुळे इतिहास येथे केवळ स्मरणरंजन राहत नाही; तो वर्तमानाच्या सांस्कृतिक जडणघडणीचे कारण ठरतो.

 

लेखकाने अनेक कलावंतांची नावे नोंदवली असली, तरी त्यामागचा महत्त्वाचा आशय “कला ही सामूहिक प्रयत्नांतून फुलते” हा आहे. लेखक, अभिनेते, दिग्दर्शक, संगीत नाटकाचे कलाकार, बालरंगभूमीशी जोडलेले कार्यकर्ते आणि विविध संस्था यांचा एकत्रित विचार केल्यामुळे कलाक्षेत्राची परिसंस्था स्पष्ट होते.

 

ही दृष्टी लेखाचे महत्त्व वाढवते. कारण एखाद्या शहराचे सांस्कृतिक वैभव काही निवडक प्रसिद्ध व्यक्तींमुळेच निर्माण होत नाही; त्यामागे अनेक वर्षांचे संस्थात्मक काम, प्रयोग, अपयश, सातत्य आणि पुढील पिढीला दिलेली संधी असते. हा व्यापक अर्थ लेखाच्या नामावलीतून व संस्थांच्या संदर्भातून प्रभावीपणे प्रकटतो.

 

लेखातील बालरंगभूमीविषयक भाग विशेष उल्लेखनीय आहे. येथे रंगभूमी केवळ मनोरंजन किंवा अभिनयाचे माध्यम न राहता कल्पनाशक्ती, आत्मविश्वास आणि संस्कार घडविणारी प्रक्रिया म्हणून समोर येते.

 

यामुळे लेखाला एक महत्त्वाचा सामाजिक आयाम प्राप्त होतो. मोठ्या रंगभूमीवरील यशाची नोंद करण्याबरोबरच मुलांच्या व्यक्तिमत्त्वनिर्मितीत रंगभूमीची भूमिका अधोरेखित करणे ही लेखकाची संवेदनशील दृष्टी आहे.

 

कल्याण-डोंबिवलीची रंगभूमी केवळ भूतकाळाच्या गौरवावर जगणारी नाही, तर महाराष्ट्राच्या प्रयोगशील रंगभूमीशी संवाद साधणारी आहे, हा संकेत लेखातील पुढील संदर्भांतून मिळतो.

 

ही बाब लेखाला विशेष महत्त्व देते. कारण परंपरा जपणे आणि नवे प्रयोग स्वीकारणे या दोन परस्परविरोधी वाटणाऱ्या गोष्टींचा सुंदर मेळ या सांस्कृतिक प्रवासात दिसतो. त्यामुळे लेख स्मरणरंजनात अडकत नाही; तो वर्तमानाशी जोडलेला राहतो.

 

लेखाचा प्रमुख रस सांस्कृतिक अभिमान आणि कृतज्ञतेचा आहे. कलावंतांची कर्तृत्वे आणि संस्थांची परंपरा वाचताना एका शहराच्या कलात्मक सामर्थ्याची जाणीव वाचकाच्या मनात निर्माण होते.

 

या अनुभवात केवळ अभिमान नाही; पूर्वसुरींविषयी कृतज्ञता आणि पुढील पिढीविषयी आशावादही मिसळलेला आहे. म्हणूनच लेखाचा भावनिक परिणाम “आपल्या शहराला अशी समृद्ध कलापरंपरा लाभली आहे” या आत्मीय जाणीवेतून निर्माण होतो.

 

लेखातील माहितीचे प्रमाण मोठे असूनही त्यामागील भावसूत्र स्पष्ट राहते—कलावंतांनी शहराला केवळ मनोरंजन दिले नाही; त्यांनी शहराला सांस्कृतिक ओळख दिली.

 

लेखाचा सर्वांत महत्त्वाचा मर्म त्याच्या शेवटच्या विचारात एकवटतो : “मुळात शहरांची उंची त्यांच्या इमारतींनी मोजली जाते; पण त्या शहराची सांस्कृतिक उंची ही मात्र त्या कलावंतांनी, त्यांच्या कर्तृत्वाने आणि पुढच्या पिढीला दिलेल्या प्रेरणेने ठरते.”

 

हा समारोप केवळ सुंदर वाक्य नाही; तो संपूर्ण लेखातून सिद्ध झालेला निष्कर्ष आहे. सुरुवातीला मांडलेली ऐतिहासिक परंपरा, त्यानंतरचे कलावंत व संस्थांचे योगदान आणि शेवटी सांस्कृतिक उंचीची केलेली व्याख्या—या सर्वांचा तार्किक आणि भावनिक संगम येथे साधला जातो.

 

लेखातील “बीज–महावृक्ष”, “सावली” आणि “स्वतंत्र आकाश” या प्रतिमा विशेष परिणामकारक आहेत. एका पिढीने निर्माण केलेली परंपरा पुढील पिढीला संधी आणि अवकाश देते, ही कल्पना या प्रतिमांमधून सहजसुंदरपणे व्यक्त होते.

 

विशेषतः “महावृक्ष” हे रूपक लेखाच्या आशयाशी पूर्णपणे एकरूप झाले आहे. सुरुवातीचे बीज, त्याचा विस्तार आणि त्याच्या सावलीत फुलणाऱ्या नव्या कलाप्रवाहांची कल्पना लेखाच्या संपूर्ण सांस्कृतिक प्रवासाला एक प्रतीकात्मक चौकट देते.

 

लेखाची सर्वांत स्पष्ट मर्यादा म्हणजे नावांची मोठी आणि सलग यादी. एकीकडे ती कल्याण-डोंबिवलीच्या कलाक्षेत्राची व्यापकता सिद्ध करते; दुसरीकडे, अनेक नावांच्या योगदानाचे स्वतंत्र विश्लेषण न झाल्यामुळे काही ठिकाणी नामावली माहितीपेक्षा प्रभावी ठरते.

 

यामुळे लेखाचा दस्तऐवजीकरणात्मक गुण वाढतो; पण साहित्यिक सलगता किंचित कमी होते. प्रत्येक क्षेत्रातील काही प्रतिनिधी कलावंतांची निवड करून त्यांच्या कार्याचे एक-दोन ठळक संदर्भ दिले असते, तर वाचकाला व्यक्ती आणि त्यांच्या कर्तृत्वातील संबंध अधिक स्पष्टपणे जाणवला असता.

 

तथापि, लेखकाचा उद्देश व्यापक सांस्कृतिक नोंद करणे असल्याने ही मर्यादा लेखाच्या मूलभूत मूल्याला कमी करणारी नाही.

 

लेखाच्या मध्यभागी माहितीचे प्रमाण अधिक असल्याने काही परिच्छेद आढाव्याच्या स्वरूपाकडे झुकतात. सुरुवातीचा ऐतिहासिक भाग आणि शेवटचा वैचारिक भाग साहित्यिकदृष्ट्या अधिक प्रभावी आहेत; मधील भागात मात्र नोंदवहीसदृश स्वर काही ठिकाणी जाणवतो.

 

यावर उपाय म्हणून माहितीचे संक्षेपण, क्षेत्रनिहाय वर्गीकरण आणि प्रतिनिधी उदाहरणांवर भर दिल्यास लेख अधिक सघन होऊ शकतो. मात्र ही उणीव लेखाच्या स्वरूपाशी संबंधित आहे; आशयाच्या गांभीर्याशी नाही.

 

भाषा आत्मीय, प्रवाही आणि गौरवभाव व्यक्त करणारी आहे. लेखकाचा विषयाशी असलेला भावनिक संबंध जाणवतो. काही वाक्ये लांब असल्याने त्यांची विभागणी केल्यास वाचन अधिक सहज होईल.

 

लेखात विविध स्पर्धा, पुरस्कार, संस्था आणि ऐतिहासिक संदर्भ आले आहेत. त्यामुळे प्रकाशनाच्या दृष्टीने नावे, कालसंदर्भ, स्पर्धांचे क्रमांक आणि विजेतेपद यांची तथ्यपडताळणी करणे उचित ठरेल.

 

ही लेखातील माहिती चुकीची आहे अशी चिकित्सा नाही; उलट इतक्या व्यापक सांस्कृतिक नोंदीला अधिक संदर्भमूल्य मिळावे यासाठी आवश्यक संपादकीय दक्षता आहे.

 

‘कल्याण-डोंबिवलीतील कलारंग’ हा लेख एका शहराच्या सांस्कृतिक वैभवाचा केवळ गौरव करत नाही, तर त्या वैभवामागील पिढ्यांचा प्रवास, सामूहिक प्रयत्न, संस्थात्मक योगदान आणि नव्या पिढीची ऊर्जा यांची जाणीव करून देतो.

 

त्याची प्रमुख बलस्थाने म्हणजे ऐतिहासिक भान, व्यापक सांस्कृतिक पट, व्यक्ती आणि संस्थांचे समांतर योगदान, बालरंगभूमीविषयीची संवेदनशीलता, परंपरा आणि प्रयोगशीलतेचा मेळ, प्रभावी रूपकयोजना आणि वैचारिक समारोप.

 

त्याच्या मर्यादा प्रामुख्याने अतिविस्तृत नामावली, काही ठिकाणी माहितीप्रधानता, लांब वाक्यरचना आणि काही संदर्भांना आवश्यक असलेली तथ्यपडताळणी इतक्याच आहेत.

 

मात्र या मर्यादा लेखाच्या मूलभूत आशयावर मात करत नाहीत. उलट निवडक संक्षेप, अधिक कार्यकेंद्री मांडणी आणि भाषिक काटेकोरपणा यांची जोड मिळाल्यास हा लेख कल्याण-डोंबिवलीच्या नाट्य-सांस्कृतिक इतिहासाची अधिक सघन, प्रभावी आणि संदर्भमूल्य असलेली नोंद ठरू शकतो.

 

लेखाचा गाभा एका वाक्यात सांगायचा तर— “कलावंत केवळ रंगमंचावर कला साकारत नाहीत; ते आपल्या शहराची सांस्कृतिक ओळख घडवतात.”

 

म्हणूनच ‘कल्याण-डोंबिवलीतील कलारंग’ हा त्या शहरांच्या कलात्मक कर्तृत्वाला, पूर्वसुरींच्या योगदानाला आणि पुढील पिढीच्या सर्जनशील शक्यतांना वाहिलेला कृतज्ञ, अभिमानपूर्ण आणि सांस्कृतिक स्मृती जपणारा लेख आहे.

©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई 

दिनांक: १६/०८/२०२६ वेळ: ०४:५०