अभिप्राय: ‘बालवय आणि स्पर्धा परीक्षा’

सौ. स्नेहल गणेश जगदाळे यांचा ‘बालवय आणि स्पर्धा परीक्षा’ हा लेख येथे सादर करीत असून, त्या लेखाविषयी माझा अभिप्राय खाली नोंदवत आहे.

🙏🙏🙏🙏

०७ जानेवारी २०२६

बालवय आणि स्पर्धा परीक्षा

माझे वडील नेहमी सांगायचे - "मार्कांच्या मागे लागू नकोस. नवीन गोष्टी जाणून घेण्याची, शिकण्याची वृत्ती ठेव. कारण, यश मिळविण्याआधी अपयशासोबत मैत्री करावी  लागते." 

याचा नेमका अर्थ तेव्हा कधीच उलगडला नाही. पण आज जेव्हा शिक्षणक्षेत्रात शिक्षिका म्हणून पाऊल ठेवले तेव्हा आपोआप साराच उलगडा होतो आहे. 

खरंच, अगदी चार - पाच वर्षांची मुले जेव्हा पाठीवर दफ्तराचे ओझे घेऊन चालतात तेव्हा त्यांच्या चेहर्‍यावर आभाळाएवढे प्रश्नचिन्ह असतात पण त्या नेमक्या प्रश्नांची उकल ना त्यांना झालेली असते ना त्यांच्या पालकांना. 

"आज शाळेत काय शिकवले?, डब्बा संपवला ना?, आज मज्जा केली ना?" अश्या गोड प्रश्नांची उत्तरे देत मोठी झालेली आमची पिढी जेव्हा या निरागस चिमुकल्यांना स्पर्धा परीक्षेच्या जाळ्यात गुरफटताना पाहते तेव्हा खरंच काळजात धस्स होतं!..

हो, मान्य आहे, स्पर्धेचं युग आहे, जगात टिकायचं असेल तर स्पर्धेत उतरावंच लागेल. पण, मुळात "सर्वांगीण विकास" या दृष्टिकोनातून महत्त्वपूर्ण असणाऱ्या कोवळ्या वयात मैदानावर स्वच्छंदपणे बागडण्याऐवजी न झेपणारे अभ्यासक्रम, पालकांच्या अवाजवी अपेक्षा आणि मोबाईलमध्ये बालपण हरवत चालले आहे. आणि यातूनच 'उद्याचे भवितव्य' म्हणून आज आपण ज्यांच्याकडे पाहतो आहोत त्यांना आत्महत्येसारख्या पळवाटा स्विकारणं जास्त सोयीस्कर वाटणं हे पालक आणि शिक्षक म्हणून आपलं अपयश आहे.

'यशात हुरळून जाऊ नकोस' हे आपण शिकवतोच पण,सोबतच 'अपयशात सोबतीला मी आहे' ही जाणीव करून देणं गरजेचं आहे. कारण, उद्याचं भवितव्य खचलेलं, भांबावलेलं नव्हे आत्मविश्वास आणि शुन्यातूनही विश्व निर्माण करण्याच्या जिद्दीने ओतप्रोत असावं. यासाठी  विद्यार्थी म्हणून स्पर्धेत अव्वल असण्यापेक्षा व्यक्ती म्हणून सर्वार्थाने  जगणं कैक मोलाचं आहे. आणि, म्हणूनच सुरूवातीचे काही वर्ष (इयत्ता पहिली ते चौथी) स्पर्धा नव्हे शालेय जीवनात व्यक्ती म्हणून जडणघडण होणं जास्त गरजेचं वाटतं. कारण, प्रगतिपुस्तकावरील गुणांसोबतच आचार- विचारांतील गुण असतील तर "व्यक्ती ते व्यक्तिमत्त्व" हा प्रवास खऱ्या अर्थाने परिपुर्णतेने घडतो आणि पालक- शिक्षक म्हणून आपल्यालाही सार्थ ठरवितो.

सौ. स्नेहल गणेश जगदाळे.

🙏🙏🙏🙏

अभिप्राय: ‘बालवय आणि स्पर्धा परीक्षा’

सौ. स्नेहल गणेश जगदाळे यांचा ‘बालवय आणि स्पर्धा परीक्षा’ हा लेख आजच्या शिक्षणव्यवस्थेतील अस्वस्थ वास्तवावर प्रकाश टाकणारा, अंतर्मुख करणारा आणि मनाला थेट भिडणारा आहे. लेखाची सुरुवात वडिलांच्या साध्या पण जीवनमूल्यांनी परिपूर्ण उक्तीने होते आणि तेथूनच लेखाचा आशय वैचारिक उंची गाठतो. गुण, क्रमांक आणि यशाच्या परिभाषेपलीकडे जाऊन शिकण्याची जिज्ञासा, अनुभवांची श्रीमंती आणि अपयशाशी मैत्री करण्याची तयारी—या मूल्यांचा लेखिकेने केलेला आग्रह अत्यंत मर्मभेदी ठरतो.

शिक्षिका म्हणून मिळालेला अनुभव लेखिकेच्या लेखनाला प्रामाणिकपणा आणि विश्वसनीयता देतो. चार-पाच वर्षांच्या चिमुकल्यांच्या खांद्यावरचे दप्तर आणि चेहऱ्यावरचे न उलगडलेले प्रश्न हे चित्रण अत्यंत जिवंत आणि हृदयस्पर्शी आहे. ‘आज शाळेत काय शिकवले?’ अशा निरागस प्रश्नांतून मोठी झालेली पिढी आज बालवयातच स्पर्धेच्या जाळ्यात अडकलेल्या मुलांकडे पाहताना जी अस्वस्थता अनुभवते, ती लेखिकेने शब्दांत अचूक पकडली आहे. त्यामुळे हा लेख केवळ वैचारिक न राहता भावनिक पातळीवरही वाचकाला जोडून घेतो.

लेखातील सर्वांत ठळक पैलू म्हणजे ‘स्पर्धा अपरिहार्य आहे’ ही वस्तुस्थिती स्वीकारूनही तिच्या अतिरेकावर केलेली संयत, पण ठाम टीका. कोवळ्या वयात सर्वांगीण विकासाची गरज असताना अभ्यासक्रमांचे ओझे, पालकांच्या अवास्तव अपेक्षा आणि मोबाईलमध्ये हरवत जाणारे बालपण—या सगळ्याचा परिणाम म्हणून उद्भवणाऱ्या मानसिक तणावाकडे लेखिका अत्यंत संवेदनशीलतेने लक्ष वेधते. आत्महत्येसारख्या टोकाच्या पळवाटा ही व्यक्तीची नव्हे, तर व्यवस्था म्हणून पालक आणि शिक्षकांचे सामूहिक अपयश आहे, हे निरीक्षण लेखाला सामाजिक भान प्राप्त करून देते.

‘यशात हुरळून जाऊ नकोस’ यासोबतच ‘अपयशात मी तुझ्या सोबत आहे’ ही जाणीव मुलांमध्ये रुजवण्याचा लेखिकेचा आग्रह विशेष महत्त्वाचा ठरतो. आत्मविश्वास, जिद्द आणि शून्यातूनही विश्व निर्माण करण्याची क्षमता हीच खऱ्या अर्थाने भविष्यासाठी आवश्यक शिदोरी आहे, हे लेख प्रभावीपणे अधोरेखित करतो. विद्यार्थ्याने स्पर्धेत अव्वल असण्यापेक्षा व्यक्ती म्हणून सर्वार्थाने जगणे किती मोलाचे आहे, हा विचार लेखाच्या केंद्रस्थानी आहे.

लेखाचा समारोप शालेय शिक्षणाच्या सुरुवातीच्या वर्षांतील जडणघडणीच्या महत्त्वपूर्ण भूमिकेवर होतो. प्रगतिपुस्तकावरील गुणांसोबतच आचार-विचारांतील गुण जोपासले गेले, तरच ‘व्यक्ती ते व्यक्तिमत्त्व’ हा प्रवास पूर्णत्वास जातो, ही मांडणी अत्यंत आशयघन आहे. म्हणूनच ‘बालवय आणि स्पर्धा परीक्षा’ हा लेख केवळ शिक्षणव्यवस्थेवरील भाष्य न राहता पालक, शिक्षक आणि समाजाला सजग करणारा, आत्मपरीक्षणास भाग पाडणारा आणि मूल्याधिष्ठित शिक्षणाची दिशा दाखवणारा एक महत्त्वपूर्ण, काळास सुसंगत दस्तऐवज ठरतो.

©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई
दिनांक : १९/०१/२०२६ वेळ : ०३:३३