नाट्यरंग - ‘संगीत अतृप्ता : मौनातून उमटलेला आत्मस्वर’

नाट्यरंग - ‘संगीत अतृप्ता : मौनातून उमटलेला आत्मस्वर’

लेखक सुहास वाळुंजकर यांनी महाभारतातील तुलनेने अप्रचलित कथेला केंद्रस्थानी ठेवून लिहिलेले ‘संगीत अतृप्ता’ हे नाटक माधवीच्या जीवनकथेपुरते मर्यादित राहत नाही. स्त्रीचे देहस्वातंत्र्य, तिची इच्छा, निर्णयस्वातंत्र्य आणि अस्तित्वाचा सन्मान यांविषयी ते मूलभूत प्रश्न उपस्थित करते. पुराणकाळातील घटनांना वर्तमानाशी जोडताना काळ बदलला, पद्धती बदलल्या, तरी स्त्रीकडे पाहण्याच्या मानसिकतेत अपेक्षित बदल सर्वत्र झालेला नाही, हा अंतःप्रवाह नाटकातून जाणवतो. या नाटकातून वाळुंजकर यांची पुराणकथेकडे नव्या सामाजिक जाणिवेने पाहण्याची दृष्टी स्पष्ट होते.

नाटकाचा केंद्रबिंदू माधवी आहे. सुरुवातीला ती पित्याची आज्ञा आणि कुलप्रतिष्ठा सर्वोच्च मानणारी कन्या म्हणून समोर येते. “वाट असू दे कितीही भयंकर” असे म्हणत ती संकटाचा स्वीकार करते. या स्वीकारातून तिची धैर्यशील वृत्ती दिसते; परंतु त्याच वेळी तिच्या निर्णयक्षमतेवर पडलेली मर्यादाही स्पष्ट होते. कुलाच्या प्रतिष्ठेपुढे स्वतःचे स्त्रीत्व गौण मानण्याची शिकवण तिने आत्मसात केलेली असते. त्यामुळे तिचा प्रारंभीचा त्याग स्वेच्छेचा आहे की संस्कारांनी घडविलेला स्वीकार, हा प्रश्न नाटक प्रेक्षकांसमोर ठेवते.

माधवीच्या जीवनातील सर्वांत अस्वस्थ करणारा भाग म्हणजे तिच्या देहाचा झालेला विनिमय. गालवाला गुरुदक्षिणेसाठी अश्वमेधी अश्व हवे आहेत. ययातीसमोर दुसरा मार्ग उरत नाही, अशी परिस्थिती निर्माण होते. त्यातून माधवीला अशा व्यवस्थेत ढकलले जाते, जिथे तिच्या देहाचा उपयोग राजांना पुत्रप्राप्तीसाठी केला जातो. येथे व्यक्ती म्हणून तिचे अस्तित्व मागे पडते आणि ती पुरुषांच्या उद्दिष्टपूर्तीसाठी वापरली जाणारी साधनवस्तू बनते. तिची संमती गौण ठरते आणि पुरुषांच्या ध्येयांना तिच्या जीवनापेक्षा अधिक महत्त्व मिळते. नाटकाची अस्वस्थता याच ठिकाणी तीव्र होते.

ययातीची व्यक्तिरेखा सरळ दोषी किंवा प्रेमळ पिता अशा एका चौकटीत बसत नाही. तो माधवीवर प्रेम करणारा पिता आहे; पण कुलप्रतिष्ठा, राजधर्म आणि परिस्थिती यांच्यापुढे तिच्या स्वातंत्र्याचे रक्षण करण्यात तो अपयशी ठरतो. कन्येच्या स्त्रीत्वाची आहुती देण्याचा विचार करताना त्याच्या अंतर्मनात निर्माण होणारी घालमेल नाटकात दिसते. तरीही पश्चात्ताप झाल्याने अन्याय नाहीसा होत नाही. पित्याचे प्रेम आणि राजघराण्याच्या प्रतिष्ठेची जपणूक यांच्यातील हा संघर्ष ययातीला गुंतागुंतीची मानवी छटा देतो. “एक पिता, कन्येच्या स्त्रीत्वाची... आहुती देऊ शकेल का?” हा प्रश्न त्याच्या अंतर्विरोधाचे सार ठरतो.

गालवाचा संघर्ष वेगळ्या पातळीवरचा आहे. गुरुदक्षिणा पूर्ण करण्याची त्याची निष्ठा आरंभी आदरणीय वाटते. परंतु त्या निष्ठेची किंमत माधवीला मोजावी लागते, तेव्हा कर्तव्य आणि माणुसकी यांच्यातील संघर्ष तीव्र होतो. स्वतःच्या ध्येयपूर्तीत मग्न असताना माधवीच्या भावनिक वेदनेची पुरेशी जाणीव त्याला होत नाही. त्यामुळे गालवाची व्यक्तिरेखा कर्तव्यनिष्ठेची मर्यादा दाखवते. ध्येय उदात्त असले, तरी त्याच्या पूर्ततेची साधने माणुसकीला तुडवत असतील तर त्या कर्तव्याच्या नैतिकतेवर प्रश्न उपस्थित होतो.

विश्वामित्राची प्रत्यक्ष उपस्थिती मर्यादित असली, तरी त्याच्या गुरुदक्षिणेच्या मागणीमुळे घटनाक्रमाला निर्णायक वळण मिळते. त्यामुळे माधवीवरील अन्यायाची जबाबदारी एका व्यक्तीपुरती मर्यादित राहत नाही. पुरुषांच्या ध्येयांना, वचनांना आणि प्रतिष्ठेला स्त्रीच्या जीवनापेक्षा अधिक महत्त्व देणारी मूल्यव्यवस्था या कथानकाच्या मुळाशी आहे. नाटकाची सामाजिक चिकित्सा याच व्यापक पातळीवर पोहोचते.

माधवीच्या पोटी जन्मलेले चार पुत्र — वसुमन, प्रतर्दन, शिबी आणि अष्टक — केवळ वंशपरंपरेचे घटक नाहीत. त्यांच्या जन्मामागे माधवीचे मातृत्व आहे; परंतु त्या मातृत्वाचा निर्णय तिच्या हातात नाही. मातृत्व लाभूनही स्वतःच्या देहावर आणि जीवनावर अधिकार न मिळणे हा विरोधाभास तिच्या अनुभवाला अधिक तीव्र करतो. समाजमान्य मातृत्वामागील तिची इच्छा आणि भावनिक स्वायत्तता दुर्लक्षित राहते. त्यामुळे मातृत्वालाही स्वनिर्णयाची साथ आवश्यक आहे, हा विचार नाटक सूचकपणे पुढे आणते.

माधवी आणि गालव यांच्यातील प्रेमकथेला नाटकाने केवळ प्रणयाच्या चौकटीत ठेवलेले नाही. माधवीच्या मनातील प्रेम शुद्ध आणि निःस्वार्थ आहे. परंतु गालवाच्या ध्येयपूर्तीसाठी तिच्या देहाचा उपयोग झाल्यानंतर त्या प्रेमाचा पाया हादरतो. विश्वास तुटतो तेव्हा केवळ दोन व्यक्ती वेगळ्या होत नाहीत; माधवीच्या मनातील गालवाची आदर्श प्रतिमाच नष्ट होते. त्यामुळे तिचा प्रेमभंग वैयक्तिक दुःखापलीकडे जाऊन आत्मसन्मानाच्या प्रश्नाशी जोडला जातो.

नाटकातील ‘नियती’ आणि ‘प्राक्तन’ या संकल्पनाही विचार करायला भाग पाडतात. माधवीचे राजकन्या म्हणून जन्मणे, तिचे तपस्विनीचे जीवन आणि तिच्या पोटी चार पराक्रमी पुत्र जन्माला येणे यांना प्राक्तनाचे स्वरूप दिले जाते. मात्र प्रत्येक अन्यायाला नियतीचे नाव देणे योग्य आहे का, हा प्रश्न नाटकाच्या आशयातून उभा राहतो. पुरुषांनी घेतलेल्या निर्णयांचे ओझे स्त्रीच्या प्राक्तनावर टाकले गेले, तर नियतीची संकल्पना अन्यायाचे समर्थन करण्यासाठी वापरली जाऊ शकते. अशा प्रकारे नाटक नियतीपेक्षा मानवी निर्णयांची नैतिक जबाबदारी अधिक महत्त्वाची ठरवते.

नाटकाचा भावनिक कळस माधवीच्या अंतिम संघर्षात येतो. दीर्घकाळ सहन केलेले दुःख ती शब्दांत व्यक्त करते. तिच्या देहाचा उपयोग झाला, तिच्या भावनांकडे दुर्लक्ष झाले आणि तिच्या प्रेमालाही किंमत दिली गेली नाही, याचा ती जाब विचारते. आतापर्यंत मौनाने सहन करणारी स्त्री स्वतःच्या जीवनाचा अर्थ स्वतःच्या शब्दांत सांगू लागते. तिचा आक्रोश प्रतिकाराचा स्वर धारण करतो. तिच्या प्रश्नांमधून केवळ व्यक्तींवर नव्हे, तर त्या अन्यायाला पोषक ठरलेल्या व्यवस्थेवरही प्रश्नचिन्ह उभे राहते.

माधवीचा ययातीवरील राग एकांगी नाही. ती पिता म्हणून त्याच्यावरचे प्रेम नाकारत नाही. त्याच वेळी पित्याने केलेल्या अन्यायाला क्षमा करून टाकतही नाही. प्रेम आणि निषेध यांचा हा संगम तिच्या व्यक्तिरेखेला मानवी खोली देतो. गालवाबद्दलची तिची भावना त्याहून वेगळी नाही. प्रेम शिल्लक असले तरी विश्वासाचा पाया ढासळलेला आहे. त्यामुळे त्याच्याकडे परत जाणे तिला शक्य होत नाही.

नाटकाच्या शेवटी माधवी तपस्विनी म्हणून निघून जाते. हा शेवट केवळ पलायन म्हणून पाहणे अपुरे ठरेल. राजसत्ता, कुलप्रतिष्ठा, पुरुषांच्या इच्छा आणि प्रेमाच्या भ्रमापासून दूर जाऊन स्वतःचे अस्तित्व शोधण्याचा तो प्रयत्न आहे. बाह्य बंधने संपली असली, तरी अंतर्मनातील जखमा पूर्णपणे भरलेल्या नाहीत. म्हणून तपस्विनी होणे हे अंतिम समाधान नसून दीर्घ संघर्षानंतर निवडलेली वेगळी वाट ठरते.

‘अतृप्ता’ हे शीर्षक या संपूर्ण भावविश्वाला एकत्र बांधते. माधवीची अतृप्ती केवळ प्रेमभंगाची नाही. ती स्वातंत्र्याची, स्वतःच्या देहावरच्या अधिकाराची, सन्मानाची आणि स्वतःच्या आयुष्याचा निर्णय स्वतः घेण्याची आहे. प्रेमाला पूर्णत्व मिळाले नाही. मातृत्वाला स्वनिर्णयाची साथ मिळाली नाही. स्त्रीत्वाला अपेक्षित सन्मान मिळाला नाही. त्यामुळे ‘अतृप्ता’ हा शब्द माधवीच्या वैयक्तिक दुःखापलीकडे जाऊन अपूर्ण राहिलेल्या स्वातंत्र्याचे प्रतीक बनतो.

संगीत हे या नाटकाचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे. गीतांमधून पात्रांच्या मनोवस्थेला अभिव्यक्ती मिळते. “वाट असू दे कितीही भयंकर” या गीतात माधवीचा प्रारंभीचा निर्धार जाणवतो; तर “चालली तपस्विनी” या गीतात तिच्या आयुष्याचा भोगलेला प्रवास, प्रेमभंग आणि वैराग्य एकवटते. शेवटच्या भैरवीमुळे नाटकाच्या भावविश्वाला करुणतेपासून अंतर्मुखतेकडे नेणारा सूर प्राप्त होतो. संगीत येथे केवळ अलंकार राहत नाही; ते पात्रांच्या अंतर्मनाचा आवाज बनते. गीत आणि प्रसंग यांचे नाते कथानकाच्या भावनिक परिणामाला अधिक गहिरे करते.

नाटकाच्या रंगमंचीय परिणामाचा विचार करताना संवाद आणि प्रसंगबांधणी विशेष महत्त्वाची ठरते. काही ठिकाणी समान आशयाचे संवाद आणि विचार पुन्हा व्यक्त झाल्यामुळे नाट्यगती मंदावते. प्रेक्षकाला एखादा संघर्ष आधीच उमगलेला असताना त्याचे पुन्हा थेट स्पष्टीकरण दिले जाते. अशा ठिकाणी संवाद संक्षिप्त केले असते, तर प्रसंग अधिक सघन आणि परिणाम अधिक तीव्र झाला असता. ‘नियती’, ‘प्राक्तन’ किंवा स्त्रीवरील अन्याय यांचे थेट स्पष्टीकरण काही ठिकाणी कमी करून प्रसंग, कृती आणि मौन यांना अधिक बोलू दिले असते, तर नाटकाची कलात्मक सूक्ष्मता वाढली असती.

नाटकाच्या सुरुवातीला सूत्रधार आणि नटीच्या संवादातून कथा महाभारतातील अप्रचलित प्रसंगावर आधारित असल्याचे स्पष्ट केले जाते. ही मांडणी प्रेक्षकाला कथाभूमी समजून घेण्यास मदत करते. पुढील प्रसंगांमध्ये कथानक स्वतःच्या सामर्थ्याने उलगडत जाते. त्यामुळे आरंभीची माहिती किंचित संक्षिप्त करून कथानकाला लवकर नाट्यगती दिल्यास सुरुवातीचा प्रभाव अधिक तीव्र होऊ शकतो. सूत्रधाराची भूमिका माहिती देण्यापुरती न राहता पुढील भावविश्वाची सूचक पूर्वतयारी करणारी झाली, तर आरंभ आणि मुख्य कथानक यांच्यातील दुवा अधिक परिणामकारक ठरेल.

‘संगीत अतृप्ता’चे सामर्थ्य पुराणकथेच्या चौकटीत अडकून न राहण्यात आहे. माधवीच्या अनुभवातून मानवी अस्तित्वाचा आणि स्वनिर्णयाचा प्रश्न पुढे येतो. तिचा देह, तिचे प्रेम, तिचे मातृत्व आणि तिचे जीवन यांवर इतरांनी निर्णय घेण्याची प्रवृत्ती कथानकाच्या केंद्रस्थानी येते. त्यामुळे माधवीची व्यक्तिरेखा एका विशिष्ट काळातील स्त्रीपुरती मर्यादित राहत नाही. ती स्वतःचा आवाज शोधणाऱ्या व्यक्तीचे प्रतीकात्मक रूप धारण करते.

माधवीची वेदना येथे केवळ करुणेचा विषय राहत नाही; ती जाणीव आणि प्रतिकाराचा स्वर बनते. दीर्घकाळ तिच्यावर लादलेले मौन शेवटी प्रश्नांच्या रूपाने व्यक्त होते. त्या प्रश्नांमधून तिचे अंतर्मन आणि आत्मभान स्पष्ट होते. तिचा अंतिम निर्णय सर्व प्रश्नांची उत्तरे देत नाही. उलट तो प्रेक्षकांसमोर नवे प्रश्न ठेवतो. याच ठिकाणी नाटकाचे चिंतनशील सामर्थ्य अधोरेखित होते.

माधवीचे आयुष्य अपूर्ण राहते. तिची अतृप्तीही संपत नाही. मात्र तिच्या वेदनेला मिळालेला स्वर तिच्या व्यक्तिरेखेला केवळ करुणतेपुरते मर्यादित ठेवत नाही. अंतिम भैरवीतून उमटणारी करुणता एका स्त्रीच्या दुःखाची प्रतिक्रिया न राहता प्रेक्षकाला आपल्या मूल्यव्यवस्थेकडे पुन्हा पाहण्यास प्रवृत्त करते.

म्हणून ‘संगीत अतृप्ता’ हे भूतकाळातील एका स्त्रीचे दुःख सांगणारे संगीतनाटक म्हणून थांबत नाही. पुराणकथेच्या आवरणातून मानवी निर्णयांची नैतिक जबाबदारी, स्त्रीचे स्वनिर्णयस्वातंत्र्य आणि आत्मसन्मान यांचा शोध घेणारी ही नाट्यकृती आहे. माधवीच्या जीवनाला पूर्णत्व मिळत नाही; परंतु अखेरीस तिच्या जीवनाचा अर्थ ठरवणारा आवाज तिचाच राहतो. तिच्या मौनाला आत्मस्वर देण्यात आणि अंतर्मनातील संघर्षाला संगीत व नाट्यरूप देण्यात या नाटकाचे वैशिष्ट्य सामावले आहे. त्यामुळे ‘संगीत अतृप्ता’ करुणतेसोबतच अंतर्मुख करणारी चिंतनाची दीर्घ सावली मनावर सोडते.

©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई 

दिनांक: ०३/०९/२०२६ वेळ: ०६:३९

🟰🟰🟰🟰

गुरुदत्तजी ! 

 किती सुंदर परिक्षण ! 

  परखडडपणें आपण नाटकाबद्दल लिहिले आहे . मला असेच प्रामाणिकपणें अपेक्षित होते . त्यातून आपणही अत्यंत अभ्यासपूर्व लेखन केले असल्याचे स्पष्ट झाले .

 नाटक वाचणें आणि नाटक समजणें ह्या भिन्न गोष्टी आहेत . आपल्याला नाटक नुसतेच समजले नाही तर नाटकातील व्यक्तिरेखांचे मानसिक पापुद्रेही आपण अभ्यासपूर्वक जाणले आहेत . 

 सम्राट ययातीमहाराज , माधवी आणि गालव या तीनही व्यक्तिरेखा अत्यंत अवघड परिस्थितीतून जीवनाचा सामना करीत आहेत .

 " माधवी " हे नाटकाचे मध्यवर्ती पात्र ! सर्व कथा माधवीभोवतीच फिरते आहे .

 खरं म्हणजे माधावी ही स्त्रीत्वाचे प्रतिनिधित्व करीत आहे . अनादीकाळापासूनच्या स्त्रीत्वाचे प्रतिनिधित्व ! माधवीचा आक्रोश संपूर्ण स्त्रीच्या आक्रोशाचे प्रतिनिधित्व करते . त्यामुळे ते कालमर्यादेत नाही . 

 हे सर्व विचार आपण पुरेपूर जाणून घेऊन आपले विचार स्पष्टपणे मांडले . 

   धन्यवाद ! या एका शब्दाने आपल्या जाणिवेची पूर्तता होऊ शकत नाही . इथेही एकमेकांची जाणीव निरपेक्ष आहे .  

  नाटकातल्या आपण व्यक्त केलेल्या तृटींचा सन्मानपूर्वक विचार नक्कीच करतो . 

 औपचारिकता वाटत असली तरी मन:पूर्वक आभार मानतो ! 

 धन्यवाद ! 

 सुहास वाळुंजकर

🙏🙏🙏🙏

आदरणीय सुहास वाळुंजकर सर,

सस्नेह नमस्कार! 🙏🏻🙂

आपण नाट्यपरीक्षणाविषयी व्यक्त केलेले मनःपूर्वक विचार वाचताना विशेष समाधान वाटले. परीक्षणातील प्रामाणिकपणाची आपण केलेली अपेक्षा आणि त्याला दिलेली दाद माझ्यासाठी अत्यंत मोलाची आहे.

“नाटक वाचणे आणि नाटक समजणे या भिन्न गोष्टी आहेत,” हा आपला विचार मनाला विशेष भिडला. नाटक समजून घेताना केवळ कथानक पुरेसे नसते. व्यक्तिरेखांच्या मानसिक पापुद्र्यांमागील संघर्ष जाणून घेणेही तितकेच महत्त्वाचे असते. आपण माझ्या परीक्षणातील याच जाणिवेची अचूक नोंद घेतलीत.

सम्राट ययातीमहाराज, माधवी आणि गालव या व्यक्तिरेखांच्या संघर्षांकडे आपणही अत्यंत संवेदनशीलतेने पाहिले आहे. विशेषतः माधवीला आपण अनादी काळापासूनच्या स्त्रीत्वाचे प्रतिनिधित्व मानता, हा विचार या नाटकाच्या आशयाला अधिक व्यापक संदर्भ देतो. माधवीचा आक्रोश केवळ एका व्यक्तिरेखेचा राहत नाही. तो स्त्रीमनाच्या दीर्घ संघर्षाचा स्वर बनतो.

आपण माझ्या परीक्षणातील विचार समजून घेतलात. त्यावर मनापासून संवाद साधलात. नाटकातील त्रुटींकडेही सकारात्मकतेने पाहण्याची भूमिका घेतलीत. याचा विशेष आनंद आहे. लेखक आणि समीक्षक यांच्यातील संवाद अशाच परस्पर आदरातून अधिक समृद्ध होत असतो.

आपण व्यक्त केलेल्या प्रेमळ शब्दांसाठी केवळ ‘धन्यवाद’ हा शब्द अपुरा आहे. आपल्या जाणिवेची खोली आणि साहित्याविषयीची निष्ठा या अभिप्रायातून स्पष्ट जाणवते. आपल्या आभारांचा मी तितक्याच आत्मीयतेने स्वीकार करतो.

आपल्या लेखणीतून आणि नाट्यसर्जनातून अशीच संवेदनशीलता, विचारांची खोली आणि मानवी जीवनाकडे पाहण्याची व्यापक दृष्टी व्यक्त होत राहो, ही सदिच्छा! 🙏🏻🙂

सस्नेह,

गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई

🟰🟰🟰🟰