नाट्यरंग - संगीत माहेलका : कलेतून उमललेले प्रेम आणि स्नेहाचा विजय
इतिहासाच्या पटलावर सत्तासंघर्ष, राजकीय महत्त्वाकांक्षा आणि युद्धांच्या खुणा उमटलेल्या असल्या, तरी त्याच इतिहासाच्या अंतरंगात प्रेम, कला आणि माणुसकीची कोमल स्पंदनेही दडलेली असतात. सुहास वाळुंजकर लिखित ‘संगीत माहेलका’ हे नाटक याच मानवी स्पंदनांचा शोध घेते. निजामशाही आणि पेशवाईच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीवर उलगडणारी रावरंभा आणि माहेलका यांची प्रेमकहाणी प्रणयापुरती मर्यादित राहत नाही; ती स्वाभिमान, निष्ठा, कला आणि शांततेच्या व्यापक मूल्यांपर्यंत पोहोचते. त्यामुळे शीर्षकातील ‘कलेतून उमललेले प्रेम’ आणि ‘स्नेहाचा विजय’ हे दोन्ही आशय नाटकाच्या प्रवासात क्रमशः उलगडत जातात.
नाटकाची सुरुवात ऐतिहासिक वातावरणनिर्मितीने होते. सत्तेच्या संघर्षाची पार्श्वभूमी कथानकाला आवश्यक संदर्भ देते. नटी-सूत्रधाराच्या माध्यमातून हा इतिहास प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचवण्याची पारंपरिक पद्धतही संगीत नाटकाच्या प्रकृतीशी सुसंगत आहे. मात्र काही ठिकाणी माहितीचे प्रमाण वाढल्याने प्रारंभीची गती किंचित मंदावते. हीच माहिती प्रसंग, अभिनय, नेपथ्य, प्रकाशयोजना किंवा संगीत यांच्या साहाय्याने अधिक सूचकपणे व्यक्त केली, तर पारंपरिकतेचा गाभा कायम ठेवून नाट्यगती अधिक प्रवाही होऊ शकते.
‘संगीत’ हा या नाटकाच्या नावापुरता घटक नसून त्याच्या नाट्यभाषेचा अविभाज्य भाग आहे. नांदी, पदे, गीत-संगीत, नृत्य आणि अंतिम भैरवी कथानकातील भावविश्व खुलवत जातात. माहेलकाचे कलाविश्व, तिची भावस्थिती आणि रावरंभाशी निर्माण होणारे नाते संगीतामुळे अधिक तरल होते. गीतांमधील भावार्थ कथानकाच्या प्रसंगांना पूरक ठरतो, तर नृत्य माहेलकाच्या कलावंत व्यक्तिमत्त्वाला दृश्य आकार देते. अंतिम भैरवी मात्र केवळ संगीताचा शेवट नसून संपूर्ण नाटकाच्या भावप्रवासाला मिळालेला अर्थपूर्ण स्वरसमारोप ठरतो.
माहेलका ही नाटकाची सर्वांत प्रभावी व्यक्तिरेखा आहे. ती केवळ गायिका आणि नर्तिका नसून बुद्धिमान, आत्मभान असलेली, स्वाभिमानी आणि निर्णयक्षम कलावती आहे. बुद्धिबळाचा प्रसंग तिच्या बौद्धिक सामर्थ्याचे दर्शन घडवतो. येथे बुद्धिबळ हा केवळ खेळ न राहता दोन व्यक्तिमत्त्वांमधील बौद्धिक आकर्षणाचा संकेत बनतो. माहेलका भावनेच्या भरात वाहून जाणारी नायिका नाही; ती परिस्थिती समजून घेते, स्वतःची किंमत ओळखते आणि आवश्यक वेळी निर्णय घेते. एक लाखांची बिदागी नाकारणारा तिचा निर्णय तिच्या कलेवरील निष्ठेपेक्षा अधिक काही सांगतो—तो तिच्या आत्मसन्मानाची सीमा स्पष्ट करतो.
रावरंभाच्या व्यक्तिरेखेत पराक्रम आणि कलाप्रेम यांचा संगम आहे. तो योद्धा असला, तरी कलेचे मोल जाणणारा रसिक आहे. माहेलकाविषयीचे त्याचे आकर्षण तिच्या सौंदर्यापुरते मर्यादित न राहता तिच्या कलागुणांकडे आणि व्यक्तिमत्त्वाकडे वळते, त्यामुळे त्यांच्या नात्याला विश्वासार्ह आधार मिळतो. मात्र त्यांच्या प्रेमाचा विकास काही प्रसंगांत तुलनेने झपाट्याने घडतो. सामाजिक बंधने, राजकीय कर्तव्य, व्यक्तिगत भावना आणि परस्परांवरील विश्वास यांच्यातील द्वंद्व अधिक विस्तारले असते, तर या प्रेमकहाणीला अधिक मानसिक खोली प्राप्त झाली असती. विशेषतः रावरंभाच्या योद्धा म्हणून असलेल्या कर्तव्यभावनेसमोर प्रेम उभे ठाकल्याचा संघर्ष अधिक तीव्र झाला असता, तर त्याच्या व्यक्तिरेखेतील अंतर्विरोध अधिक प्रभावीपणे उलगडला असता.
माहेलकाच्या भावविश्वाला समजून घेणारी झरिना ही विश्वासू सखी म्हणून कथानकाला मानवी स्पर्श देते. तिच्या माध्यमातून माहेलकाच्या मनातील काही सूक्ष्म भाव प्रकट होतात. दुसरीकडे चंद्रसेन हा केवळ मत्सरी विरोधक नाही; तो सत्तेच्या आणि स्वार्थाच्या राजकारणाचे प्रतिनिधित्व करणारा घटक ठरतो. त्याच्या कारस्थानातून व्यक्तिगत मत्सर आणि राजकीय डावपेच यांचे नाते उलगडते. वजीराच्या माध्यमातून रचला जाणारा कट कथानकातील संघर्षाला धार देतो. मात्र चंद्रसेनचे हेतू काही ठिकाणी संवादातून थेट व्यक्त होतात. कृती, सूचकता आणि प्रसंगांच्या माध्यमातून त्याची महत्त्वाकांक्षा हळूहळू उलगडली असती, तर त्याची व्यक्तिरेखा अधिक धोकादायक आणि नाट्यमय भासली असती.
नाटकाची दोन अंकी रचना आशयाच्या चढत्या प्रवासाला पोषक ठरते. पहिल्या अंकात प्रेम, कला, आकर्षण आणि संघर्षाची बीजे पेरली जातात; दुसऱ्या अंकात त्या नात्याची राजकीय आणि सामाजिक परिणती समोर येते. त्यामुळे कथानक व्यक्तिगत भावनेपासून व्यापक मानवी विचाराकडे सरकते. पहिल्या अंकातील वैयक्तिक जवळीक आणि दुसऱ्या अंकातील राजकीय वातावरण यांच्यातील बदल नाटकाच्या आशयाला विस्तार देतो. मात्र दोन्ही अंकांमधील भावनिक दुवा आणखी दृढ करण्यासाठी रावरंभा आणि माहेलकाच्या मनातील बदल काही प्रसंगांत अधिक सूक्ष्मपणे दाखवता आला असता.
रावरंभाच्या सन्मानाचा प्रसंग आणि त्याला मिळणारी ‘कलाश्री सेनानी’ ही उपाधी कला आणि पराक्रम यांचे नाते अधोरेखित करते. युद्धाच्या आणि सत्तेच्या वातावरणातही कलेला मिळणारा मान या प्रसंगातून व्यक्त होतो. परंतु त्याच वेळी वैयक्तिक प्रेम आणि राजकीय निष्ठा यांच्यातील संघर्ष तीव्र होतो. व्यक्ती म्हणून असलेली इच्छा आणि सत्तेच्या चौकटीतील कर्तव्य यांच्यातील ताण नाटकाला वैचारिक परिमाण देतो.
या संघर्षाचा भावनिक आणि वैचारिक उत्कर्षबिंदू म्हणजे गोविंदविड्याचा प्रसंग. येथे माहेलका केवळ प्रेमिका किंवा कलावती राहत नाही; ती संवादाची वाहक बनते. तिची मागणी संपत्तीची किंवा सत्तेची नसून प्रेम, स्नेह आणि शांततेची आहे. त्यामुळे हा प्रसंग कथानकाच्या पलीकडे जाऊन नाटकाच्या मध्यवर्ती विचाराचे प्रतिनिधित्व करतो. संघर्षाला संघर्षाने उत्तर न देता संवादाचा मार्ग स्वीकारणे, हीच माहेलकाच्या व्यक्तिरेखेची खरी उंची ठरते.
गोविंदविड्याच्या प्रसंगात रंगमंचीय शक्यताही मोठी आहे. संवादातील विराम, देहबोली, भावमुद्रा, प्रकाशयोजना आणि संगीत यांचा संयत वापर माहेलकाच्या अंतर्गत परिवर्तनाला अधिक ठळक करू शकतो. तिच्या कलाविष्कारातून सुरू झालेला प्रवास अखेरीस माणसांमधील दुरावा कमी करण्याच्या संदेशापर्यंत पोहोचतो. त्यामुळे या प्रसंगाला कथानकातील घटना म्हणून नव्हे, तर व्यक्तिरेखेच्या वैचारिक उत्क्रांतीचा टप्पा म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.
ऐतिहासिक पार्श्वभूमी नाटकाला व्यापकता आणि कालसुसंगती देते; मात्र नाटक इतिहासाची पुनरावृत्ती करण्याऐवजी इतिहासाच्या पार्श्वभूमीवर मानवी नात्यांचा अर्थ शोधते. निजामशाही आणि पेशवाई यांच्यातील राजकीय अंतराच्या पार्श्वभूमीवर माहेलका आणि रावरंभाचे नाते उभे राहते. त्यामुळे व्यक्तिगत प्रेम आणि राजकीय वैर यांच्यातील विरोधाभास अधिक ठळक होतो. इतिहास येथे केवळ कालखंड दाखवण्यासाठी नसून वर्तमानासाठी मानवी मूल्यांचा संदेश देणारे माध्यम बनतो.
भाषेच्या पातळीवर हिंदी, उर्दू आणि दरबारी वातावरणाला साजेसा शब्दसंग्रह नाटकाला कालखंडाची छटा देतो. संगीत नाटकाच्या प्रकृतीला अनुरूप अशी ही भाषिक रंगत वातावरणनिर्मितीत महत्त्वाची भूमिका बजावते. काही संवाद मात्र माहितीप्रधान आणि प्रदीर्घ वाटतात. त्यांना किंचित संक्षिप्त करून सूचकता वाढवली, तर संवादातील धार आणि रंगमंचीय गती दोन्ही वृद्धिंगत होतील. मौन, विराम आणि कृती यांना संवादाइतकेच महत्त्व दिल्यास पात्रांच्या भावविश्वाला अधिक नाट्यमय खोली मिळू शकते.
बुद्धिबळाचा प्रसंग, नृत्य-संगीताचे प्रसंग, दरबारी दृश्ये, सन्मान सोहळा आणि गोविंदविड्याचा प्रसंग यांमध्ये रंगमंचीय वैविध्याची मोठी क्षमता आहे. या प्रसंगांना प्रभावी अभिनय, नेपथ्य, वेशभूषा, प्रकाश आणि ध्वनी यांची समर्थ साथ मिळाल्यास नाटकाचा दृश्यात्मक आविष्कार अधिक उठावदार होऊ शकतो. विशेषतः बुद्धिबळाचा प्रसंग बौद्धिक संघर्षाचे प्रतीक आणि गोविंदविडा संवादाच्या शक्यतेचे प्रतीक म्हणून रंगवता येतो. अंतिम भैरवी या सर्व भावप्रवाहाला संगीतात्मक पूर्णविराम देते.
अभिनयाच्या दृष्टीने माहेलका आणि रावरंभाच्या व्यक्तिरेखांमध्ये भावनिक संयम महत्त्वाचा ठरतो. माहेलकाच्या भूमिकेत केवळ नृत्य आणि गायनकौशल्य पुरेसे नसून तिच्या स्वाभिमानापासून शांततेच्या विचारापर्यंतचा प्रवास अभिनयातून जाणवणे आवश्यक आहे. रावरंभाच्या भूमिकेत पराक्रमी योद्धा आणि संवेदनशील रसिक यांच्यातील द्वंद्व उभे राहणे गरजेचे आहे. चंद्रसेनच्या भूमिकेत मत्सरापेक्षा राजकीय महत्त्वाकांक्षा अधिक सूक्ष्मपणे व्यक्त झाली, तर संघर्षाची तीव्रता वाढू शकते. अशा अभिनयप्रधान मांडणीमुळे व्यक्तिरेखांचे लिखित स्वरूप रंगमंचावर अधिक जिवंत होईल.
सुहास वाळुंजकर यांच्या नाट्यलेखनाचे वैशिष्ट्य म्हणजे ऐतिहासिक संदर्भ आणि मानवी भावविश्व यांची सांगड घालण्याचा प्रयत्न. प्रसंगप्रधानता, संगीताचा आशयपूर्ण वापर आणि व्यक्तिरेखांच्या माध्यमातून विचार मांडण्याची प्रवृत्ती त्यांच्या लेखनातून जाणवते. संवादांतील काही विस्तार आणि हेतूंचे स्पष्ट विधान कमी केले, तर सूचकता आणि नाट्यमयता अधिक वाढू शकते. तरीही इतिहासाला मानवी नात्यांच्या चौकटीतून पाहण्याची आणि कलेला संघर्षनिवारणाचे माध्यम बनवण्याची त्यांची दृष्टी या नाटकाला स्वतंत्र आशयवैशिष्ट्य देते.
‘संगीत माहेलका’चे खरे वैशिष्ट्य माहेलकाच्या व्यक्तिरेखेतील झालेला अंतर्गत आणि वैचारिक प्रवास आहे. सुरुवातीला प्रेम आणि कलेच्या विश्वात रमलेली कलावती पुढे स्वतःच्या स्वाभिमानाची जाणीव असलेली स्त्री म्हणून उभी राहते आणि अखेरीस वैर मिटविणाऱ्या संवादाची वाहक बनते. त्यामुळे नाटकाचा आवाका वैयक्तिक प्रेमकथेपासून व्यापक मानवी मूल्यांपर्यंत विस्तारतो.
नाटकाच्या मर्यादा मुख्यतः काही संवादांच्या विस्तारात, प्रेमाच्या विकासातील तुलनेने कमी मानसिक संघर्षात आणि विरोधी व्यक्तिरेखेच्या हेतूंच्या काही ठिकाणी होणाऱ्या स्पष्ट मांडणीत जाणवतात. मात्र या मर्यादा नाटकाच्या मूलभूत आशयावर मात करत नाहीत. उलट, त्यातील कला, प्रेम, स्वाभिमान आणि माणुसकी यांची सांगड नाटकाला भावनिक तसेच वैचारिक परिणाम देते.
‘संगीत माहेलका’ हे अखेरीस एका कलावतीची प्रेमकहाणी न राहता कला, स्वाभिमान, प्रेम आणि शांततेच्या मूल्यांचा नाट्यमय आविष्कार ठरते. माहेलकाच्या कलेतून सुरू झालेला भावप्रवास अखेरीस संवादाच्या मूल्यापर्यंत पोहोचतो. रावरंभाचा पराक्रम, माहेलकाचा स्वाभिमान, चंद्रसेनचा स्वार्थ आणि सत्तासंघर्षाची पार्श्वभूमी या सर्वांमधून नाटक माणसाला खरे सामर्थ्य कोणते, हा प्रश्न विचारते.
अंतिम भैरवीतून उमटणारा ‘जगतामधले वैर सरावे’ हा भाव संपूर्ण नाटकाचा सार सांगून जातो. तलवारीने जिंकलेल्या भूमीपेक्षा प्रेमाने जिंकलेली मने मोठी असतात. सत्तेने आखलेल्या सीमांपेक्षा कलेने जोडलेली मने अधिक टिकाऊ असतात. म्हणूनच ‘माहेलका’ हे नाव एका कलावतीचे नाव न राहता कला, स्वाभिमान, प्रेम आणि शांततेचे प्रतीक बनते. वैरावर स्नेहाचा, अहंकारावर कलेचा आणि विभाजनावर माणुसकीचा विजय हाच ‘संगीत माहेलका’चा सर्वांत सुंदर आणि दीर्घकाळ मनात राहणारा आशय आहे.
©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई
दिनांक: ०६/१०/२०२६ वेळ: ०४:४१
🟰🟰🟰🟰
अप्रतीम !
संपपूर्ण नाटक परिपूर्णतेने आत्मसात केले आहे आपण .
माहेलका हेव्यक्तिमत्व विविधांगाने सजले आहे . विशेषत: राग संतापी अवस्थेतच फुलणारी प्रेमभावना अभिनयाच्या कसोटीवर उततरते . त्यातून माहेलका सहजी पार पडते
रावरंभा शूरवीर यौद्धा असला तरी एक कसबी कलाकार असल्याचे सिद्ध करतौ .
" माहेलका " हे नाटक माहेलका आणि रावरंभा यांच्याभोवतीच गुंफलेले आहे .
नाटकातली प्रभावी स्थाने आणि कमकुवत ठिकाणें दोन्ही आपण अचुकतेने हेरली आहेत . निश्चीतचत्याचा सांगोवांग विचार करायला हवा आहे .
आपले निरिश्रण दिशादर्शक ठरले आहे . योग्यती दखल घेतली जाईल .
कसोशीने केलेल्या निरिक्षणाचा प्रेमपूर्वक स्वीकार .
Kr beशतश: धन्यवाद !
सुहास वाळुंजकर .
🙏🙏🙏🙏
आदरणीय सुहास वाळुंजकर सर,
सप्रेम नमस्कार 🙏🙂
आपल्या मनापासून उमटलेल्या अभिप्रायाने अंतःकरण आनंदून गेले. ‘संगीत माहेलका’ या आपल्या नाटकाचे मी केलेले चिकित्सक परीक्षण आपण इतक्या आपुलकीने स्वीकारलेत, ही माझ्यासाठी मोठी साहित्यिक पावती आहे.
नाटकाचा संपूर्ण आशय, व्यक्तिरेखांची अंतःप्रेरणा आणि कथानकातील भावबंध समजून घेण्याचा मी प्रामाणिक प्रयत्न केला. माहेलकाच्या व्यक्तिमत्त्वातील विविध छटा आणि राग-संतापाच्या अवस्थेतही उमलणारी प्रेमभावना मला विशेष भावली. रावरंभाच्या शौर्यासोबतच त्याच्यातील कसबी कलाकारही ठळकपणे जाणवला.
‘माहेलका’ आणि रावरंभा या दोन व्यक्तिरेखांभोवती नाटकाचे भावविश्व घट्ट विणले गेले आहे. त्यामुळे त्यांच्या स्वभावरेखांचा आणि परस्परसंबंधांचा विचार करताना नाटकातील बलस्थाने तसेच काही कमकुवत जागा अधोरेखित करणे आवश्यक वाटले.
परीक्षणातील निरीक्षणांना आपण ‘दिशादर्शक’ मानलेत, हे माझ्यासाठी अत्यंत समाधानकारक आहे. लेखकाने चिकित्सक अभिप्रायाकडे खुलेपणाने पाहणे, हीच सर्जनशीलतेची खरी ताकद आहे.
आपल्या लेखनाचा आणि कलात्मक जाणिवांचा मला मनापासून आदर आहे. माझ्या निरीक्षणांची आपण घेतलेली प्रेमपूर्वक दखल हीच माझ्यासाठी मोठी दाद आहे.
आपल्या विश्वासासाठी आणि मनापासून व्यक्त केलेल्या शब्दांसाठी हार्दिक आभार! आपला स्नेह आणि साहित्यिक संवाद असाच कायम राहो. 🙏🙂
सस्नेह,
गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर
🟰🟰🟰🟰
Post a Comment