नाट्यरंग - स्वराज्याचे तोरण : स्वराज्यसंकल्पाचा नाट्यमय जागर

नाट्यरंग - स्वराज्याचे तोरण : स्वराज्यसंकल्पाचा नाट्यमय जागर

रमेश रामकृष्ण करमरकर लिखित ‘स्वराज्याचे तोरण’ हे नाटक छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यनिर्मितीच्या संकल्पाभोवती गुंफलेले आहे. इतिहासातील परिचित घटना सांगणे एवढ्यापुरते या नाटकाचे प्रयोजन मर्यादित राहत नाही. स्वराज्याच्या संकल्पनेमागील संस्कार, जिजामातेची दूरदृष्टी, सहकाऱ्यांची निष्ठा आणि रयतेच्या मनातील स्वातंत्र्याची आस यांचा वेध घेताना नाटककाराने इतिहासाला भावनिक आणि नाट्यमय संदर्भ देण्याचा प्रयत्न केला आहे. सुरुवातीपासूनच जिजामातेच्या व्यक्तिरेखेतून स्वराज्यविचाराची वैचारिक पायाभरणी जाणवते.

नाटकाचा केंद्रबिंदू शिवाजी महाराज असला तरी जिजामाता या व्यक्तिरेखेला त्याच्या विचारविश्वाचे अधिष्ठान लाभते. बाल शिवबाच्या मनावर संस्कार करताना त्या केवळ मातृत्व व्यक्त करत नाहीत. अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची वृत्ती, स्वाभिमान, न्यायबुद्धी आणि प्रजेविषयीची आस्था त्यांच्या संवादांतून रुजताना दिसते. मातृसंस्कारांचा हा प्रभाव पुढे शिवाजी महाराजांच्या नेतृत्वविचाराशी जोडला जातो. त्यामुळे जिजामाता ही व्यक्तिरेखा केवळ कौटुंबिक संदर्भात न राहता स्वराज्यविचाराची प्रेरणाशक्ती ठरते.

बाल शिवाजीचे चित्रण नाटकातील महत्त्वाचे आकर्षण आहे. आजूबाजूच्या अन्यायकारक घटनांकडे ते केवळ बालकाच्या कुतूहलाने पाहत नाहीत. त्या घटनांच्या मुळाशी असलेली सामाजिक आणि राजकीय अस्वस्थता त्यांच्या मनात प्रश्न निर्माण करते. व्यायाम, कुस्ती, शस्त्रविद्या आणि युद्धसराव या माध्यमांतून त्यांच्या शारीरिक घडणीचे चित्र उभे केले आहे. त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे प्रश्न विचारणारा आणि अन्यायाचा अर्थ समजून घेऊ पाहणारा बालक या व्यक्तिरेखेतून पुढे येतो. त्यामुळे त्यांचे व्यक्तिचित्रण केवळ पराक्रमाच्या पूर्वतयारीपुरते मर्यादित राहत नाही.

शहाजीराजे आणि बाल शिवाजी यांच्यातील संवाद या घडणीला आणखी एक परिमाण देतात. शिवाजीच्या प्रश्नांना शहाजीराजे देत असलेली उत्तरे त्याच्या जिज्ञासेला दिशा देतात. जिजामातेच्या संस्कारांना शहाजीराजांच्या अनुभवाची जोड मिळते. या संवादांतून पिता-पुत्राचे नाते केवळ भावनिक राहत नाही. अनुभव, अपेक्षा आणि भविष्याची चाहूल यांमुळे त्याला वैचारिक अधिष्ठान मिळते. बाल शिवाजीच्या प्रश्नांतून पुढे आकार घेणाऱ्या नेतृत्वाची बीजे जाणवतात.

स्वराज्याचा विचार एका व्यक्तीच्या पराक्रमापुरता न ठेवता सामूहिक प्रयत्नांशी जोडणे हे नाटकाचे महत्त्वाचे बलस्थान आहे. सहकारी, मावळे आणि सामान्य प्रजा यांच्या सहभागातून स्वराज्याची उभारणी घडते, ही जाणीव विविध प्रसंगांतून दृढ होते. शिवाजी महाराजांवरील सहकाऱ्यांचा विश्वास आणि त्यांच्या ध्येयाशी असलेली निष्ठा यामुळे स्वराज्य ही सामूहिक आकांक्षा म्हणून उभी राहते. इतिहासातील एका महान व्यक्तिमत्त्वामागे उभ्या असलेल्या असंख्य ज्ञात-अज्ञात हातांची जाणीव नाटकाला व्यापकता देते.

संवादरचनेत प्रसंगानुरूप वैविध्य जाणवते. जिजामाता आणि बाल शिवाजी यांच्यातील संवादांत ममत्व आणि संस्कार आहेत. शहाजीराजांच्या संवादांत अनुभवाची छाया आहे. शिवाजी महाराज आणि सहकाऱ्यांच्या संभाषणात ध्येयवाद, निष्ठा आणि कृतीची तत्परता दिसते. काही प्रसंगांत विनोदाची पेरणीही केली आहे. विशेषतः बाल शिवाजीशी संबंधित प्रसंगांतील विनोद आणि वात्सल्य गंभीर आशयाला मानवी उब देतात. त्यामुळे संवाद केवळ माहिती देण्याचे माध्यम न राहता व्यक्तिरेखांच्या स्वभाववैशिष्ट्यांना अधोरेखित करतात.

पद्य, गीते आणि सामूहिक उद्गारांचा वापर नाटकाच्या भावविश्वाला विस्तार देतो. स्वराज्याची प्रेरणा गीतरूपाने व्यक्त होताना प्रसंगाला भावनिक अधोरेखा मिळते. सामूहिक उद्गारांमधून समूहभावना आणि ध्येयाशी असलेली बांधिलकी ठळक होते. रंगमंचावर या भागांना ध्वनी, हालचाल आणि समूहाच्या एकत्रित आविष्काराची जोड मिळाल्यास त्यांचा परिणाम अधिक वाढू शकतो. मात्र गीतात्मकता काही ठिकाणी आशयापेक्षा अधिक ठळक झाल्यास प्रसंगाची गती मंदावण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे गीतांची लांबी आणि वारंवारता संयत ठेवली तर नाट्यप्रवाह अधिक अखंड राहील.

ऐतिहासिक व्यक्तिरेखांचे चित्रण आदरभावाने केले असले तरी त्यात केवळ गौरवगाथेचा सूर नाही, ही नाटकाची जमेची बाजू आहे. शिवाजी महाराजांचे शौर्य मांडतानाच न्याय, शिस्त, दूरदृष्टी आणि रयतेविषयीची जाणीव अधोरेखित केली आहे. राज्यनिर्मिती म्हणजे केवळ सत्ता संपादन नव्हे, तर लोकांच्या सुरक्षिततेची आणि सन्मानाची जबाबदारी स्वीकारणे, हा विचार त्यांच्या व्यक्तिरेखेतून पुढे येतो. त्यामुळे शिवाजी महाराजांचे कर्तृत्व युद्धाच्या चौकटीबाहेर जाऊन लोककल्याणाशी जोडले जाते.

दादोजी कोंडदेवांची व्यक्तिरेखा शिवाजीच्या घडणीतील शिस्त, शिक्षण आणि प्रशिक्षणाचा संदर्भ स्पष्ट करते. जिजामाता, शहाजीराजे, दादोजी कोंडदेव आणि सहकारी या सर्वांच्या प्रभावातून शिवाजी महाराजांच्या व्यक्तिमत्त्वाची घडण अनेक स्तरांवर उलगडते. या व्यक्तिरेखांचे योगदान स्वतंत्रपणे अधोरेखित होत असले तरी त्यांच्या परस्परसंबंधांतून शिवाजींच्या व्यक्तिमत्त्वनिर्मितीची प्रक्रिया अधिक प्रभावीपणे जाणवते.

‘तोरण’ हे शीर्षक नाटकाच्या आशयाशी प्रतीकात्मक नाते निर्माण करते. तोरण म्हणजे एखाद्या नव्या प्रारंभाची स्वागतकमानी. या अर्थाने स्वराज्याचे तोरण हे केवळ विजयाचे चिन्ह न राहता नव्या राज्यव्यवस्थेच्या उंबरठ्यावर उभ्या असलेल्या आशेचे प्रतीक बनते. संघर्षातून ध्येयाकडे जाणारा प्रवास आणि त्या प्रवासातून निर्माण होणारी नवी सामाजिक जाणीव या दोन्हींचे सूचन शीर्षक करते. त्यामुळे शीर्षक नाटकाच्या आशयाला अर्थाची अतिरिक्त पातळी देते.

रंगमंचीय दृष्टीने संवादप्रधान रचना नाटकाला सादरीकरणाची सहज शक्यता देते. जिजामाता आणि बाल शिवाजीचे प्रसंग भावनिक जवळीक निर्माण करतात, तर शिवाजी महाराज आणि सहकाऱ्यांमधील प्रसंग समूहऊर्जा निर्माण करतात. गीत, सामूहिक उद्गार आणि पात्रांच्या हालचाली यांचा योग्य मेळ साधल्यास दृश्यात्मकता वाढू शकते. प्रकाश, ध्वनी आणि नेपथ्याचा वापर प्रसंगाच्या आशयाला पूरक ठेवला तर ऐतिहासिक वातावरण अनावश्यक भव्यतेशिवाय परिणामकारकपणे उभे राहू शकते. प्रसंगानुरूप हालचाली आणि समूहाची रंगमंचावरील मांडणीही नाटकाच्या सामूहिक स्वरूपाला उठाव देऊ शकते.

परखडपणे पाहिल्यास काही ठिकाणी इतिहासकथनाचा भाग नाट्यकृतीवर वरचढ होतो. संवादांतून माहिती थेट सांगण्याची पद्धत जाणवते. अशा वेळी पात्रे प्रसंग जगण्याऐवजी प्रेक्षकांना माहिती देत असल्याची जाणीव निर्माण होऊ शकते. माहितीचा काही भाग कृतीतून, संघर्षातून किंवा पात्रांच्या परस्परसंबंधांतून व्यक्त केला असता नाट्य अधिक सजीव झाले असते. ऐतिहासिक नाटकासाठी ही बाब विशेष महत्त्वाची आहे. इतिहासाची माहिती आणि नाट्याचा अनुभव यांतील समतोलच रंगमंचीय परिणाम ठरवतो.

पात्रांच्या अंतर्मनालाही आणखी विस्तार मिळू शकला असता. शिवाजी महाराजांच्या निर्णयांमागील विचारप्रक्रिया, जबाबदारीचे भान आणि कठीण प्रसंगी निर्माण होणारा अंतर्गत ताण अधिक ठळक झाला असता तर व्यक्तिरेखा अधिक बहुआयामी भासली असती. इतर व्यक्तिरेखांनाही त्यांच्या स्वतंत्र भावविश्वासह काही निर्णायक क्षण दिले असते तर त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील गुंतागुंत अधिक स्पष्ट झाली असती. नायकाच्या महानतेबरोबर त्याच्या मानवी संघर्षालाही स्थान मिळाल्यास नाट्य अधिक परिणामकारक होते.

माहितीप्रधान संवादांचे संक्षिप्तीकरण आणि कृतीप्रधान प्रसंगांची वाढ ही नाटकाच्या पुढील सादरीकरणासाठी उपयुक्त सुधारणा ठरू शकते. पात्रांमधील संघर्ष, सूचक संवाद आणि दृश्यात्मक कृती यांना अधिक अवकाश दिल्यास कथानक सांगण्याऐवजी प्रेक्षकांसमोर घडताना जाणवेल. इतिहासाची माहिती प्रेक्षकांनी ऐकण्यापेक्षा प्रसंगातून अनुभवली तर नाट्याचा परिणाम अधिक खोलवर पोहोचू शकतो. या दृष्टीने नाटकाच्या आशयात बदल न करता मांडणी अधिक नाट्यमय करता येईल.

जिजामाता ही व्यक्तिरेखा विशेष उल्लेखनीय ठरते. त्यांच्या मातृत्वात भावनिकता आहे; परंतु त्यापुरते त्यांचे व्यक्तिमत्त्व मर्यादित राहत नाही. त्या शिवाजीच्या विचारविश्वाची घडण करतात. घरातील संस्कार पुढे स्वराज्याच्या व्यापक संकल्पनेत रूपांतरित होतात, ही नाटकाची सूक्ष्म जाणीव आहे. मातृत्व, दूरदृष्टी आणि स्वराज्याची प्रेरणा या तीन स्तरांचा संगम त्यांच्या व्यक्तिरेखेला आशयघन बनवतो.

शिवाजी महाराजांचे व्यक्तिचित्रण करताना शौर्याबरोबर लोककल्याणाची बाजू पुढे आणली आहे. स्वराज्य म्हणजे केवळ सत्ता मिळवणे नव्हे, तर रयतेला सुरक्षित आणि सन्मानाचे जीवन देण्याची जबाबदारी स्वीकारणे, हा विचार नाटकाच्या आशयाला व्यापक करतो. त्यामुळे इतिहासातील व्यक्तिमत्त्वाचे चित्रण मूल्यविचाराशी जोडले जाते. नेतृत्व म्हणजे सामर्थ्याबरोबर जबाबदारीही आहे, ही जाणीव या व्यक्तिरेखेतून प्रकर्षाने जाणवते.

एकूण विचार करता, ‘स्वराज्याचे तोरण’ हे स्वराज्यसंकल्प, मातृसंस्कार, शौर्य, निष्ठा आणि रयतेशी असलेले नाते यांचा वेध घेणारे ऐतिहासिक नाटक आहे. रमेश रामकृष्ण करमरकर यांनी परिचित इतिहासाला संवाद, प्रसंग, गीत आणि व्यक्तिरेखांच्या माध्यमातून रंगमंचीय रूप देण्याचा प्रयत्न केला आहे. नाटकाची भावभूमी प्रभावी आहे. संवादांत प्रसंगी विनोद, प्रसंगी वात्सल्य आणि प्रसंगी संघर्षाचा आवेग जाणवतो. माहितीप्रधान भागांचे संक्षिप्तीकरण आणि कृतीप्रधान प्रसंगांची वाढ केल्यास नाट्यगती अधिक सघन होऊ शकते.

स्वराज्याचा विचार एका व्यक्तीच्या कर्तृत्वातून नव्हे, तर संस्कार, सहकार्य, त्याग आणि जनविश्वासातून उभा राहतो, ही या नाटकाची मध्यवर्ती जाणीव आहे. ‘स्वराज्याचे तोरण’ ही जाणीव इतिहासाच्या परिचित चौकटीतून रंगमंचावर आणते. जिजामातेचे संस्कार, शिवाजी महाराजांची ध्येयदृष्टी, सहकाऱ्यांची निष्ठा आणि रयतेशी असलेले नाते या कृतीची आशयगर्भ बलस्थाने ठरतात. इतिहासाची जाण आणि नाट्याची परिणामकारकता यांचा समतोल साधण्याची धडपड या नाटकातून जाणवते. स्वराज्याच्या संकल्पनेला भावनिक आवाहनासोबत विचाराची जोड देणे, हे ‘स्वराज्याचे तोरण’चे लक्षणीय वैशिष्ट्य ठरते.

©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई

दिनांक:२९/०९/२०२६ वेळ:०३:४२