नाट्यरंग - ‘ना ते आपुले’ : नात्यांच्या मुखवट्याआडचे वास्तव उघडे करणारे अंतर्मुख नाटक
‘ना ते आपुले’ हे नाटक केवळ एका मध्यमवर्गीय कुटुंबाची कथा नाही. मानवी नात्यांमधील दुरावा, अपेक्षा, संशय, फसवणूक, अंधश्रद्धा, पुरुषप्रधान मानसिकता आणि स्त्रीच्या मनातील घुसमट यांचा वेध घेणारे हे नाटक आहे. घराच्या चार भिंतींत घडणाऱ्या घटनांतून व्यापक सामाजिक वास्तवाचे दर्शन घडते. कौटुंबिक कथानकातून सामाजिक प्रश्नांकडे जाणारा हा प्रवास नाटकाला व्यापक आशय देतो. त्याची खरी ताकद विषयांच्या संख्येत नसून, कौटुंबिक संघर्षातून वैचारिक संघर्ष आणि त्यातून आत्मभानाकडे जाणाऱ्या नाट्यप्रवासात आहे.
नाटकाची सुरुवात समीर आणि समिधा यांच्या वैवाहिक आयुष्यापासून होते. समीर महाविद्यालयीन प्राध्यापक असून विवेकवादी विचार मांडतो, तर समिधा शिक्षिका आहे आणि मातृत्वाची तीव्र इच्छा तिच्या मनात आहे. वरवर सुरळीत वाटणाऱ्या संसारात त्यांच्या विचारांतील अंतर हळूहळू वाढत जाते. अपत्यप्राप्तीचा प्रश्न केवळ जैविक किंवा कौटुंबिक प्रश्न राहत नाही; तो त्यांच्या नात्यातील भावनिक दुरावा आणि विचारांतील विसंगती उघड करतो.
नाटकाच्या सुरुवातीच्या भागात मोहनरावांच्या उपस्थितीतून विनोदाची हलकी छटा निर्माण होते. समीरचा उपरोध आणि समिधेच्या संयत प्रतिक्रिया यांतून प्रेक्षक हसतो; परंतु त्या हास्यामागे वैवाहिक तणावाची चाहूलही जाणवते. त्यामुळे विनोद हा केवळ करमणुकीचा भाग न राहता पुढील संघर्षाची पार्श्वभूमी तयार करतो.
समीर ही नाटकातील गुंतागुंतीची व्यक्तिरेखा आहे. सार्वजनिक पातळीवर विवेकवादी विचार मांडणारा समीर वैयक्तिक आयुष्यात मात्र त्याच विवेकाच्या कसोटीवर स्वतःला टिकवू शकत नाही. विचार आणि आचरण यांतील ही दरी त्याच्या व्यक्तिरेखेला नैतिक गुंतागुंत देते. तो केवळ विरोधी विचारांचा प्रतिनिधी राहत नाही; उलट, स्वतःच्या भूमिकेतील विसंगतीशी सामना न करणारा माणूस म्हणून समोर येतो. त्याच्या या अंतर्विरोधामुळे समिधेशी असलेला संघर्ष अधिक तीव्र होतो.
समिधा ही नाटकाच्या भावनिक केंद्रस्थानी आहे. मातृत्वाची आस, अपत्यप्राप्तीविषयीची असुरक्षितता आणि वैवाहिक नात्यातील वाढता दुरावा तिच्या मनात अस्वस्थता निर्माण करतो. मात्र ती केवळ परिस्थितीची बळी ठरत नाही. घटनांच्या ओघात तिच्या विचारांना दिशा मिळते आणि ती स्वतःच्या आयुष्याविषयी निर्णय घेण्याच्या टप्प्यावर पोहोचते. तिचा प्रवास असहायतेपासून आत्मभानाकडे आणि आत्मभानापासून आत्मनिर्णयाकडे जाणारा आहे. त्यामुळे श्रुतीला आपल्या आयुष्यात स्थान देण्याचा निर्णय अचानक घडलेले वळण न वाटता तिच्या अंतर्गत परिवर्तनाचा स्वाभाविक परिणाम ठरतो.
समिधेच्या मातृत्वाच्या संकल्पनेलाही नाटक वेगळा अर्थ देते. मातृत्व केवळ रक्तसंबंध किंवा जैविक प्रक्रियेपुरते मर्यादित नसून माया, स्वीकार, संगोपन आणि जबाबदारीतूनही ते आकार घेऊ शकते. श्रुतीला घरी आणण्याचा तिचा निर्णय त्यामुळे केवळ कथानकातील वळण राहत नाही; तो तिच्या स्वायत्ततेची आणि स्वतःच्या जीवनाविषयी निर्णय घेण्याच्या अधिकाराची अभिव्यक्ती ठरतो.
मोहनरावांची व्यक्तिरेखा श्रद्धेचा मानवी संदर्भ पुढे आणते. त्यांची श्रद्धा केवळ अंधानुकरण म्हणून पाहता येत नाही; समिधेच्या वेदनेला प्रतिसाद देण्याची त्यांची माणुसकीही त्यामागे आहे. मात्र श्रद्धेला विवेकाची जोड नसेल तर तिच्या मर्यादाही निर्माण होऊ शकतात, हा सूक्ष्म प्रश्न नाटकाच्या व्यापक संघर्षात उपस्थित राहतो. त्यामुळे मोहनराव आणि समीर यांच्यातील विरोध केवळ श्रद्धा विरुद्ध विवेक असा सरळ संघर्ष राहत नाही; दोन्ही भूमिकांच्या मानवी मर्यादा आणि शक्यता समोर येतात.
माईच्या व्यक्तिरेखेत स्त्रीच्या दीर्घकाळ दडपलेल्या वेदनेचे दर्शन घडते. “बाईचं आयुष्य प्रत्यंचेसारखं असतं” हे तिचे विधान केवळ संवाद राहत नाही; ते स्त्रीच्या सतत ताणून धरलेल्या अस्तित्वाचे रूपक बनते. संसार टिकवण्यासाठी सहनशीलतेची अपेक्षा स्त्रीकडूनच का केली जाते, हा प्रश्न तिच्या व्यक्तिरेखेतून व्यापक होतो. माईचा अनुभव समिधेच्या वर्तमानाशी जोडला जातो आणि स्त्रीच्या आयुष्यातील पिढ्यान्पिढ्यांची वेदना जाणवू लागते.
प्रसादची व्यक्तिरेखाही मानवी दुर्बलतेचा वेगळा पैलू उघड करते. सुरुवातीच्या बेफिकीर वृत्तीपासून पत्नीच्या मृत्यूनंतरच्या पश्चात्तापापर्यंतचा त्याचा प्रवास नात्यांचे मूल्य उशिरा उमगणाऱ्या माणसाचे चित्र उभे करतो. त्याच्यात केवळ दोष नाहीत; आपल्या चुकीची जाणीव झाल्यानंतर निर्माण होणारी अंतर्गत पोकळीही आहे. त्यामुळे ही व्यक्तिरेखा नैतिक धडा न देता माणसाच्या चुका आणि पश्चात्तापाची गुंतागुंत अधोरेखित करते.
माधवी रंगमंचावर तुलनेने कमी दिसत असली तरी तिची उपस्थिती अर्थपूर्ण आहे. बाहेरून ऐकू येणाऱ्या हिंसाचाराच्या आवाजातून तिच्यावर होणाऱ्या अत्याचाराची जाणीव होते. तिच्याभोवतीचे मौन हे केवळ वैयक्तिक मौन नसून हिंसाचाराकडे दुर्लक्ष करणाऱ्या सामाजिक मानसिकतेचे प्रतीक ठरते. या प्रसंगावर समिधेची प्रतिक्रिया तिच्या अंतर्मनातील बदलाला निर्णायक दिशा देते. त्यामुळे माधवीचे रंगमंचीय अस्तित्व तिच्या प्रत्यक्ष उपस्थितीपेक्षा तिच्यामुळे निर्माण होणाऱ्या नैतिक अस्वस्थतेत अधिक जाणवते.
अंधश्रद्धा आणि विवेकवाद यांचा संघर्ष नाटकात महत्त्वाचा आहे; परंतु तो ‘विवेक विरुद्ध अंधश्रद्धा’ इतका सरळ नाही. श्रद्धेच्या आड दडलेली माणसाची असुरक्षितता, विवेकाच्या नावाखाली लपणारा अहंकार आणि माणुसकीतून निर्माण होणारी कृती यांचे परस्परसंबंध नाटक उलगडते. त्यामुळे प्रश्न केवळ कोण बरोबर आणि कोण चूक एवढाच राहत नाही; तर माणसाच्या आचरणात विचार किती उतरतो, हा अधिक मूलभूत प्रश्न पुढे येतो.
नाटकातील दगड हे प्रतीक विशेष लक्षवेधी आहे. सुरुवातीला तो श्रद्धेचा आधार वाटतो; पुढे अन्यायाविरुद्धच्या प्रतिकाराचे माध्यम बनतो. परिस्थितीनुसार वस्तूचा अर्थ बदलतो, ही नाट्यात्मक शक्यता या प्रतीकातून साधली जाते. त्याचप्रमाणे खिडकी ही घराच्या सुरक्षित वाटणाऱ्या चौकटीबाहेरील वास्तवाशी जोडणारी सीमारेषा ठरते. बाहेर घडणारा हिंसाचार, आवाज आणि सामाजिक वास्तव या खिडकीतून घराच्या अंतर्गत जगात प्रवेश करते. त्यामुळे खिडकी केवळ नेपथ्याचा भाग न राहता नाटकाच्या आशयाचा अर्थवाही घटक बनते.
नाटकातील संवाद दैनंदिन बोलभाषेच्या जवळ जाणारे आहेत. उपरोध, विनोद, ताण आणि भावनिक आवेग यांचे मिश्रण संवादांत दिसते. काही ठिकाणी मात्र पात्रांच्या मनातील विचार थेट शब्दांत सांगितले जातात. तेच विचार कृती, विराम, नजरा किंवा प्रसंगातून सूचित झाले असते तर उपपाठ अधिक गहिरा झाला असता. तरीही संवादांची सहजता आणि पात्रांच्या परस्पर संबंधांतील ताण नाटकाला प्रवाही ठेवतात.
रंगमंचीय दृष्टिकोनातून नाटकात अनेक शक्यता आहेत. मध्यमवर्गीय घराचे साधे नेपथ्य, खिडकी, जिना, दरवाजा, प्रकाश-अंधार आणि रंगमंचाबाहेरील आवाज यांचा उपयोग वातावरणनिर्मितीसाठी करता येतो. विशेषतः माई आणि समीर यांच्यातील तणावपूर्ण प्रसंगात प्रकाश आणि सावली यांचा वापर केल्यास त्यांच्या अंतर्गत संघर्षाला दृश्यात्मक रूप मिळू शकते. मात्र हा लेखनाधारित विचार आहे; प्रत्यक्ष प्रयोगातील परिणाम दिग्दर्शकीय मांडणी, अभिनय आणि प्रकाश-ध्वनीच्या वापरावर अवलंबून राहतो. त्यामुळे नाटकाच्या लेखनातील रंगमंचीय शक्यता आणि प्रत्यक्ष प्रयोगाचा परिणाम यांत फरक ठेवणे आवश्यक आहे.
नाटकाच्या आशयाची व्यापकता ही त्याची ताकद असली तरी काही ठिकाणी तीच त्याची मर्यादा ठरू शकते. अपत्यप्राप्ती, वैवाहिक दुरावा, स्त्रीचे स्वातंत्र्य, अंधश्रद्धा, घरगुती हिंसा आणि सामाजिक दुटप्पीपणा हे अनेक प्रश्न एकाच कथानकात येतात. काही प्रसंगी या विचारांची गर्दी मुख्य नाट्यसंघर्षाची एकाग्रता किंचित कमी करू शकते. काही संवाद अधिक सूचक झाले असते आणि काही विचार कृतीतून व्यक्त झाले असते तर नाट्यगती अधिक घट्ट झाली असती. समीरच्या अंतर्मनातील बदलाला आणि समिधेच्या अंतिम निर्णयाच्या पूर्वसूचनांना थोडी अधिक नाट्यात्मक जागा मिळाली असती तर व्यक्तिरेखांचा प्रवास आणखी सुसंगत झाला असता. मात्र या मर्यादा नाटकाच्या मूलभूत आशयाला बाधा आणणाऱ्या नसून अधिक परिपक्व रंगमंचीय मांडणीशी संबंधित आहेत.
नाटकाचा उत्कर्षबिंदू समिधेच्या निर्णयात आकार घेतो. ती श्रुतीला आपल्या आयुष्यात स्थान देण्याचा निर्णय घेते आणि समीरसमोर नवा नैतिक प्रश्न उभा राहतो. हा निर्णय केवळ एका मुलीला घर देण्याचा नसून, नात्यांची व्याख्या स्वतः करण्याचा आहे. समीरचे स्तब्ध होणे आणि समिधेचे पुढे जाणे यांतून दोन जीवनदृष्टींची टक्कर दिसते. स्वीकार आणि नियंत्रण, माया आणि सामाजिक चौकट, विचार आणि आचरण यांतील संघर्ष त्या क्षणी एकवटतो.
याच ठिकाणी नाटकाच्या शीर्षकाचा अर्थ अधिक गडद होतो. ‘ना ते आपुले’ हा केवळ रक्ताच्या किंवा सामाजिक नात्यांचा उल्लेख नाही. कोणाला ‘आपले’ म्हणायचे, हे केवळ जन्म, परंपरा किंवा नात्याच्या नावाने ठरत नाही; सत्य, माया, स्वीकार आणि जबाबदारी यांतून नात्यांना आपलेपणा प्राप्त होतो. म्हणूनच शीर्षक संपूर्ण नाटकाच्या आशयाला अर्थपूर्ण चौकट देते.
या नाटकाचे आणखी एक महत्त्व म्हणजे ते प्रेक्षकाला तयार निष्कर्ष देत नाही. समीरच्या विवेकवादाकडे, मोहनरावांच्या श्रद्धेकडे, माईच्या सहनशीलतेकडे, प्रसादच्या पश्चात्तापाकडे आणि समिधेच्या निर्णयाकडे पाहताना प्रेक्षकाला स्वतःच्या नात्यांकडे नव्याने पाहण्याची संधी मिळते. कोणतीही एक भूमिका अंतिम सत्य म्हणून न स्वीकारता, माणसाच्या आचरणाची खरी कसोटी त्याच्या माणुसकीत आहे, असा विचार नाटकातून पुढे येतो.
‘ना ते आपुले’चे खरे सामर्थ्य नात्यांच्या बाह्य ओळखीपेक्षा त्यांच्या अंतर्गत सत्याचा शोध घेण्यात आहे. घराच्या चौकटीतून सुरू झालेला हा प्रवास स्त्रीच्या आत्मभानापर्यंत, श्रद्धा आणि विवेकाच्या मानवी संदर्भांपर्यंत आणि सामाजिक मौनाच्या चिकित्सेपर्यंत पोहोचतो. पडदा पडल्यानंतरही नाटकाचा प्रश्न मनात घुमत राहतो—नात्यांना आपलेपणा रक्तसंबंध देतात, सामाजिक मान्यता देते की माणुसकी? या प्रश्नाचे उत्तर प्रेक्षकाने स्वतःच्या अनुभवांत शोधावे, अशी अंतर्मुख करणारी जागा हे नाटक निर्माण करते. म्हणूनच ‘ना ते आपुले’ हे केवळ नात्यांची कथा न राहता, नात्यांच्या सत्याचा शोध घेणारे आशयगर्भ नाटक ठरते.
©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई
दिनांक:२८/०९/२०2 वेळ: q०३:३३
Post a Comment