लेख - महानगरातील सार्वजनिक उत्सव : सुरक्षिततेची खरी कसोटी

लेख - महानगरातील सार्वजनिक उत्सव : सुरक्षिततेची खरी कसोटी

महानगर म्हणजे सतत धावणाऱ्या जीवनाचा विशाल पट. अशा शहरात सार्वजनिक उत्सव आले की रस्ते उजळतात, चौक सजतात आणि वातावरणात सामूहिक आनंदाची पालवी फुटते. गणेशोत्सव, नवरात्रोत्सव, दहीहंडी, मोहरम, ख्रिसमस किंवा अन्य सार्वजनिक सोहळे समाजाला एकत्र आणतात. परंपरेला आधुनिकतेची जोड देतात. मात्र वाढती लोकसंख्या, अरुंद जागा, प्रचंड गर्दी आणि वाहतुकीचा ताण पाहता एक प्रश्न टाळता येत नाही—महानगरातील सार्वजनिक उत्सव खरोखर सुरक्षित आहेत का? उत्सवाचा आनंद एका निष्काळजी क्षणाने दुर्घटनेत बदलत असेल, तर भव्यतेपेक्षा नागरिकांची सुरक्षितता अधिक महत्त्वाची ठरते.

महानगरातील सार्वजनिक उत्सवांची पहिली कसोटी गर्दी व्यवस्थापनाची असते. हजारो नागरिक एकाच ठिकाणी जमा झाल्यास प्रवेश आणि निर्गमनाचे स्वतंत्र मार्ग, अडथळामुक्त पायवाटा आणि आपत्कालीन बाहेर पडण्याची व्यवस्था अनिवार्य ठरते. मुंबईसारख्या महानगरांत अरुंद रस्ते, उंच इमारती, रेल्वे स्थानके आणि दाट लोकवस्ती यामुळे हे आव्हान अधिक गंभीर होते. दुर्घटनेच्या वेळी अग्निशमन दल किंवा रुग्णवाहिकेला घटनास्थळी पोहोचण्यासाठी लागणारा प्रत्येक क्षण महत्त्वाचा असतो. अनियंत्रित वाहनतळ आणि अचानक वाढलेली गर्दी धोका वाढवू शकते. संकटाच्या वेळी नागरिकांना सुरक्षित बाहेर काढण्याचे नियोजन उत्सवापूर्वीच पूर्ण झालेले असावे.

आगीचा धोका सार्वजनिक उत्सवांमध्ये विशेष गांभीर्याने घ्यावा लागतो. मंडपातील कापड, सजावटीचे साहित्य, विद्युत जोडण्या आणि स्वयंपाकाची व्यवस्था यांतील किरकोळ निष्काळजीपणाही मोठ्या दुर्घटनेला कारणीभूत ठरू शकतो. क्षमतेपेक्षा अधिक विद्युतभार, निकृष्ट दर्जाच्या तारा आणि अनधिकृत जोडण्या टाळणे महत्त्वाचे आहे. अग्निशमन साधने केवळ औपचारिकतेपुरती ठेवून उपयोग नाही. ती कार्यरत आहेत का, त्यांचा वापर कोण करणार आणि अग्निशमन वाहनांसाठी मार्ग मोकळा आहे का, याची प्रत्यक्ष तपासणी झाली पाहिजे. प्रतिबंध, पूर्वतयारी आणि तातडीचा प्रतिसाद यांची सांगड घातल्यास आगीचा धोका मोठ्या प्रमाणात कमी करता येतो.

अशा सोहळ्यांत महिला, मुले, ज्येष्ठ नागरिक आणि दिव्यांग व्यक्ती यांच्या सुरक्षिततेचा स्वतंत्रपणे विचार व्हायला हवा. गर्दीत होणारी छेडछाड, हरवलेली मुले, अचानक उद्भवणाऱ्या आरोग्याच्या समस्या किंवा धक्काबुक्की यासाठी तातडीची मदत उपलब्ध असावी. पुरेशी प्रकाशव्यवस्था हेदेखील सुरक्षिततेचे महत्त्वाचे अंग आहे. स्वयंसेवकांना संवेदनशील परिस्थिती हाताळण्याचे प्रशिक्षण दिल्यास त्यांची भूमिका अधिक प्रभावी ठरते. प्राथमिक उपचार केंद्र, पिण्याचे पाणी आणि वैद्यकीय मदत सहज उपलब्ध असावी. सुरक्षितता म्हणजे केवळ अपघात टाळणे नव्हे; प्रत्येक नागरिकाला निर्भयपणे, सन्मानाने आणि सुरक्षित वातावरणात उत्सव अनुभवता येणे हाही तिचाच अविभाज्य भाग आहे.

ध्वनिप्रदूषण आणि वाहतूक कोंडी हे उत्सवांच्या सुरक्षिततेशी जोडलेले प्रश्न आहेत. कानठळ्या बसवणारा आवाज, रात्री उशिरापर्यंत सुरू राहणारे कार्यक्रम आणि ध्वनिनियमांकडे होणारे दुर्लक्ष यामुळे रुग्ण, विद्यार्थी, ज्येष्ठ नागरिक आणि कामगारांना त्रास होतो. मिरवणुका किंवा मंडपांमुळे रस्ते बंद झाल्यास रुग्णवाहिका, अग्निशमन वाहने आणि इतर अत्यावश्यक सेवांना अडथळा निर्माण होऊ शकतो. उत्सवाचे मार्ग आणि वेळा ठरवताना स्थानिक वाहतूक व्यवस्थेचा सम्यक विचार झाला पाहिजे. आनंदाचा अधिकार महत्त्वाचा आहे; मात्र दुसऱ्याच्या शांतता, आरोग्य आणि सुरक्षिततेच्या अधिकारावर त्याची किंमत आकारता येणार नाही.

उत्सव सुरक्षित ठेवण्याची जबाबदारी आयोजक आणि प्रशासन या दोघांची आहे. आयोजकांनी आवश्यक परवानग्या घेऊन नियमांचे पालन करावे. मंडपाची संरचनात्मक आणि विद्युत सुरक्षितता तपासावी. प्रशिक्षित स्वयंसेवक पथकांना गर्दी नियंत्रण, प्राथमिक उपचार, अग्निशमन आणि आपत्कालीन स्थलांतराचे प्रशिक्षण द्यावे. उत्सवापूर्वी प्रत्यक्ष आपत्कालीन सराव झाल्यास संकटाच्या वेळी होणारी धावपळ कमी करता येते. प्रशासनानेही केवळ परवानगी देऊन थांबता कामा नये. पूर्वतपासणी आणि प्रत्यक्ष पाहणी काटेकोरपणे व्हायला हवी. पोलीस, अग्निशमन दल, महापालिका, आरोग्य यंत्रणा आणि वाहतूक विभाग यांच्यात प्रभावी समन्वय असावा. दृश्यनिगराणी यंत्रणा, सार्वजनिक उद्घोषणा व्यवस्था आणि नियंत्रण कक्षांच्या माध्यमातून गर्दीवर सतत लक्ष ठेवता येते. आपत्कालीन संपर्काची माहिती नागरिकांना सहज दिसेल अशा ठिकाणी उपलब्ध करून द्यावी.

नागरिकांची शिस्त ही सुरक्षिततेची महत्त्वाची कडी आहे. गर्दीत अफवा पसरवणे, घाबरून धावणे, आपत्कालीन मार्ग अडवणे किंवा वाहन चुकीच्या ठिकाणी उभे करणे परिस्थिती गंभीर करू शकते. स्वयंसेवकांच्या सूचनांचे पालन करणे आणि संशयास्पद वस्तू किंवा परिस्थितीची माहिती तातडीने संबंधित यंत्रणेला देणे महत्त्वाचे आहे. समाजमाध्यमांवरील अप्रमाणित संदेशांमुळे गैरसमज आणि घबराट निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे अधिकृत सूचनांनाच प्राधान्य दिले पाहिजे. स्वतःची सुरक्षितता जपत इतरांच्या सुरक्षिततेचीही जाणीव ठेवली, तर उत्सवातील शिस्त केवळ नियमपालन न राहता सामूहिक संस्कार बनेल.

पर्यावरण आणि सामाजिक सलोखा हेदेखील सार्वजनिक सुरक्षिततेचे व्यापक पैलू आहेत. प्लास्टिकचा अतिरेक, निर्माल्याची अयोग्य विल्हेवाट, पाण्याचा अपव्यय आणि कचऱ्याचे ढीग यामुळे उत्सव संपल्यानंतर शहरावर अतिरिक्त भार पडतो. पर्यावरणस्नेही सजावट, पुनर्वापरयोग्य साहित्य आणि योग्य कचरा व्यवस्थापनाला प्राधान्य दिले पाहिजे. उत्सवाच्या नावाखाली सामाजिक तेढ वाढवणारे घोषवाक्य, आक्षेपार्ह देखावे किंवा धार्मिक भावना दुखावणारे प्रकार टाळले गेले पाहिजेत. अशा प्रकारांमुळे सार्वजनिक शांतता आणि सुव्यवस्थेवर परिणाम होऊ शकतो. उत्सव समाजाला जोडणारा असावा; तणाव वाढवणारा नव्हे.

महानगरातील सार्वजनिक उत्सव आपोआप सुरक्षित होत नाहीत. नियोजन, नियमपालन, पूर्वतयारी, प्रशिक्षित मनुष्यबळ, सक्षम आपत्कालीन व्यवस्था, प्रशासनाचा समन्वय आणि नागरिकांचा विवेकपूर्ण सहभाग यांतूनच सुरक्षितता घडते. उत्सवाची भव्यता मोजताना मंडपाची उंची, रोषणाईचा झगमगाट किंवा गर्दीची संख्या यापेक्षा एक प्रश्न महत्त्वाचा ठरतो—उत्सव संपल्यानंतर प्रत्येक नागरिक सुखरूप आपल्या घरी परतला का? उत्तर होकारार्थी असेल, शहर स्वच्छ राहिले असेल आणि सामाजिक सलोखा अधिक दृढ झाला असेल, तरच उत्सवाचा खरा अर्थ साध्य होतो. आनंदाचा उत्सव तेव्हाच खऱ्या अर्थाने यशस्वी ठरतो, जेव्हा त्याच्या प्रकाशात सुरक्षिततेची ज्योतही अखंड तेवत राहते.

©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई 

दिनांक: २१/०९/२०२६ वेळ:१७:३८