रसग्रहणात्मक अभिप्राय : शब्दाचं मर्म

शब्दाचं मर्म

नाही जमत साहित्यस्पर्धकांच्या शर्यतीत धावणं,

रोजच्या दिलेल्या विषयांवर उगाचच मोजून लिहिणं.

शब्दफुले ही अंतर्मनातून हळूच उमलतात,

ती कुठल्याही विषयाचं बंधन थोडीच पाळतात.

नाही जमत उगाच लेखणीला ताण देणं,

मुद्दाम शब्दाला शब्द जोडत लिहीत राहणं.

लिहावं कसं पावसाच्या लहरींसारखं,

कधी रिमझिम तर कधी मुसळधार सरींसारखं.

विचारांचे काळे ढग काठोकाठ भरल्यावर,

मनाला हवं तसं थोडं थोडं बरसावं.

कधी शब्दांनी मुसळधार कोसळावं बेधुंद,

अन् धरतीला करावं भावनांनी ओलंचिंब.

असं लिहावं जसं मातीत विरून जावं,

तर कधी मातीच्या सुगंधात मिसळून दरवळावं.

हळुवार उमललेल्या भावनांनी सप्तरंगात न्हावं,

कधी बनुनी इंद्रधनू आसमंत उजळावं.

उगाच कशाला सशांच्या शर्यतीत धावावं,

जिंकण्याच्या ओढीने शब्दाचं मर्म विसरावं.

फुलतील कळ्या तशा सहज फुलत जावं,

अंतर्मनातले रंग अलगद पसरत राहावेत.

डॉ. अर्चना भास्कर येंदारकर ©️

🌷 शब्दफुले 🌷

🟰🟰🟰🟰🟰🟰🟰🟰🟰

रसग्रहणात्मक अभिप्राय : शब्दाचं मर्म

डॉ. अर्चना भास्कर येंदारकर यांची "शब्दाचं मर्म" ही कविता सृजनाच्या सहज, स्वाभाविक आणि अंतःप्रेरित स्वरूपाचे भावपूर्ण दर्शन घडवते. कविता वाचताना शब्द हे केवळ अभिव्यक्तीचे माध्यम नसून, अंतर्मनात साचलेल्या अनुभवांचे आणि संवेदनांचे सजीव स्पंदन असल्याची जाणीव होते. कृत्रिम बंधनांमध्ये घडवलेल्या लेखनापेक्षा मनातून सहज उमलणाऱ्या शब्दांमध्येच खरी भावसंपन्नता दडलेली आहे, हा कवितेचा मध्यवर्ती विचार वाचकाच्या मनात शांतपणे आकार घेतो.

कवितेचा भावप्रवाह चिंतनशील असून त्यातून प्रसन्न, शांत आणि आत्मसंवादी अनुभूती निर्माण होते. "शब्दफुले ही अंतर्मनातून हळूच उमलतात" या ओळीत शब्दांचे मानवीकरण आणि रूपक यांचा अत्यंत समर्पक वापर आढळतो. शब्दांना जणू स्वतःची उमलण्याची प्रक्रिया लाभली आहे, अशी प्रतिमा वाचकासमोर उभी राहते आणि सृजनाचे नैसर्गिक सौंदर्य अधिक प्रभावीपणे जाणवते.

"लिहावं कसं पावसाच्या लहरींसारखं, कधी रिमझिम तर कधी मुसळधार सरींसारखं" या प्रतिमांमधून भावनांच्या विविध छटा साकार होतात. रिमझिम सरींची कोमलता आणि मुसळधार पावसाची तीव्रता या दोन्ही शब्दांच्या अभिव्यक्तीतील वेगवेगळ्या लयी सूचित करतात. "रिमझिम" आणि "मुसळधार" या शब्दांची ध्वन्यात्मकता कवितेच्या भावलयीला अधिक जिवंत करते आणि आशयाशी एकरूप होते.

"असं लिहावं जसं मातीत विरून जावं, तर कधी मातीच्या सुगंधात मिसळून दरवळावं" या ओळींमध्ये रूपक आणि प्रतीकात्मकतेचा प्रभावी वापर दिसून येतो. माती ही येथे जीवन, संस्कार आणि वास्तवाचे प्रतीक बनते, तर तिचा सुगंध अनुभवाच्या चिरंतनतेची जाणीव करून देतो. या प्रतिमांमुळे कविता अर्थाच्या पलीकडे जाऊन संवेदनांचा स्पर्श घडवते.

"हळुवार उमललेल्या भावनांनी सप्तरंगात न्हावं, कधी बनुनी इंद्रधनू आसमंत उजळावं" या प्रतिमांमधून आशा, सौंदर्य आणि सर्जनशीलतेचे विविध रंग खुलतात. इंद्रधनुष्याची प्रतिमा मानवी भावविश्वातील वैविध्य आणि समन्वय यांचे सुंदर प्रतीक ठरते. निसर्ग आणि मानवी भावना यांचा हा सुसंवादी मिलाफ कवितेला अधिक अर्थगर्भ बनवतो.

"उगाच कशाला सशांच्या शर्यतीत धावावं, जिंकण्याच्या ओढीने शब्दाचं मर्म विसरावं" या ओळी कवितेचा आशय अधिक स्पष्ट करतात. बाह्य यशाच्या धावपळीपेक्षा शब्दांशी असलेले प्रामाणिक नाते जपण्याचा संदेश येथे सहजपणे व्यक्त होतो. त्यामुळे कविता वाचकाला स्वतःच्या सृजनप्रवासाकडे अंतर्मुख होऊन पाहण्यास प्रवृत्त करते.

मुक्तछंदाचा स्वीकार या कवितेच्या आशयाला पूर्णपणे अनुरूप आहे. विचारांचा नैसर्गिक प्रवाह, साधी पण अर्थवाही भाषा, प्रतिमांची सुसंगती आणि ध्वनिसौंदर्याची सूक्ष्म छटा यांमुळे कविता वाचताना भावानुभव अधिक गहिरा होत जातो.

या कवितेचा आशय प्रभावी असला तरी त्यात आणखी काही चिंतनशील शक्यता वाचकाला जाणवू शकतात. शब्द आणि सृजन यांचे मानवी जीवन, समाज किंवा काळाशी असलेले नाते एखाद्या सूचक प्रतिमेतून अधिक विस्तारले असते, तर कवितेच्या आशयाला आणखी एक अर्थपूर्ण परिमाण लाभले असते, अशी भावना वाचकाच्या मनात सहज उमटू शकते. तसेच अंतःप्रेरणेतून जन्मलेल्या शब्दांचा मानवी नातेसंबंध, आत्मशोध किंवा सामाजिक संवेदनांशी असलेला संबंध एखाद्या प्रतीकातून अधिक सूचित झाला असता, तर चिंतनाची व्याप्ती अधिक विस्तारली असती. तथापि, या शक्यता कवितेतील उणिवा नसून तिच्या आशयातून सहज सुचणारे पुढील सर्जनशील विस्तार आहेत.

"फुलतील कळ्या तशा सहज फुलत जावं, अंतर्मनातले रंग अलगद पसरत राहावेत" हा समारोप संपूर्ण कवितेच्या भावविश्वाशी सुसंगत वाटतो. सृजन ही बाह्य अपेक्षांपेक्षा अंतर्मनातील परिपक्वतेची प्रक्रिया आहे, ही भावना या ओळींतून सहज व्यक्त होते. त्यामुळे कविता संपल्यानंतरही तिच्या प्रतिमा, शब्दांचा भावगंध आणि चिंतनशीलता वाचकाच्या मनात दीर्घकाळ रेंगाळत राहते.

एकूणच, "शब्दाचं मर्म" ही कविता शब्द, निसर्ग आणि मानवी संवेदना यांच्यातील सूक्ष्म नाते अत्यंत आत्मीयतेने अनुभवायला लावते. तिचा शांत, चिंतनशील आणि भावस्पर्शी स्वर वाचकाला सृजनाच्या मूळ प्रेरणेशी जोडतो. त्याचबरोबर तिच्या आशयातून उलगडणाऱ्या व्यापक शक्यता वाचकाला पुढील चिंतनासाठीही प्रवृत्त करतात. हीच अनुभूती या कवितेचा भावार्थ अधिक गहिरा करते आणि तिचे शब्द वाचनानंतरही मनात दीर्घकाळ स्पंदत राहतात.

©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई 

दिनांक: १३/०७/२०२६ वेळ: १३:५९

🙏🙏🙏🙏

वाह अश्या प्रकारे अभिप्राय देता येऊ शकतो किंवा ही संकल्पनाच मला माहित नव्हती. ..खरच तुमच्या या रसग्रहाणासाठी व दिलेल्या सविस्तर अभिप्राया बद्दल मी तुमची मनापासून आभारी आहे 😇🙏🌷

डॉ. अर्चना भास्कर येंदारकर 

🟰🟰🟰🟰