"प्रीती"... अशी ही एक.
सायंकाळचे सहा वाजून गेले होते...
दादर स्टेशनवर कल्याणला जाणाऱ्या ट्रेनची वाट पाहत निखिल उभा होता. हातात फाईल, खांद्यावर सॅक... चेहरा थोडा कृश झालेला. गर्दीत असूनही तो एकटाच वाटत होता. विचारांच्या दुनियेत हरवलेला असतानाच त्याला कोणीतरी मागून हाक मारल्याचा भास झाला.
त्याने मागे वळून पाहिले...
गर्दीतून वाट काढत एक युवती त्याच्याकडे येत होती. काही क्षणांत ती त्याच्यासमोर उभी राहिली आणि त्याचा हात हातात घेत म्हणाली,
"निखिल... कसा आहेस? ओळखलंस मला? मी... प्रीती... प्रीती राणे!"
निखिलच्या डोळ्यात एक क्षण चमक आली.
"हो... ओळखलं. तुला विसरणं एवढं सोपं आहे का?"
दोघेही बाजूच्या बाकावर बसले. दहा वर्षांनी भेटलेल्या दोन जुन्या मित्रांच्या आठवणींना पुन्हा उजाळा मिळाला.
"दहा वर्षांनी भेटतोय आपण... योगायोगच म्हणायचा," निखिल म्हणाला.
प्रीती हलकेच हसली.
"हो... खरंच. मीसुद्धा तुला खूप मिस केलं. पण बाबांनी सांगितलं होतं... आधी शिक्षण पूर्ण कर, करिअर कर... बाकी सगळं नंतर."
"आणि आता?"
"बी.ई. पूर्ण केलंय. नोकरी शोधतेय. चार दिवसांपूर्वी पुण्याहून मुंबईला आले."
"आणि तू?"
हा प्रश्न ऐकताच निखिल काही क्षण शांत झाला.
समोर बसलेली प्रीती... त्याचं कॉलेजमधलं पहिलं प्रेम... आज पुन्हा त्याच्यासमोर होतं.
काय सांगावं तिला? सत्य सांगावं की लपवावं?
"बोल ना... काय करतोस? कुठे राहतोस? लग्न केलंस का?"
निखिल फक्त हसला.
"कल्याणला राहतो... आणि एम.आर. म्हणून काम करतो."
इतक्यात स्टेशनवर घोषणा झाली...
"कल्याणला जाणारी फास्ट ट्रेन प्लॅटफॉर्म क्रमांकावर येत आहे..."
निखिलने पटकन सॅक उचलली.
"प्रीती... नंतर बोलतो. बाय!"
तो ट्रेनकडे धावला.
प्रीती त्याच्या मागे पाहत ओरडली,
"निखिल... नंबर तरी दे..."
पण तोपर्यंत ट्रेनने वेग घेतला होता.
ती तशीच बाकावर बसून राहिली.
तेवढ्यात एका व्यक्तीने काही कागद तिच्यासमोर केले.
"ताई, हे त्या व्यक्तीच्या फाईलमधून पडले होते. तुमच्या ओळखीचे आहेत का?"
"हो... माझा मित्र आहे."
तिने कागद हातात घेतले.
काही मेडिकल रिपोर्ट... काही औषधांच्या पावत्या...
आणि वर लिहिलं होतं — टाटा हॉस्पिटल.
तिच्या मनात एक अनामिक भीती दाटून आली.
ती त्या निघून गेलेल्या ट्रेनकडे पाहत भूतकाळात हरवली...
---
कॉलेजचे दिवस...
निखिल आणि प्रीती दोघेही एकमेकांचे क्रश होते. पण सुंदर मैत्रीच्या नात्याला तडा जाऊ नये म्हणून दोघांनीही कधी मनातलं बोललं नाही.
प्रीती मनोमन ठरवून बसली होती...
"शिक्षण पूर्ण झालं की निखिललाच सांगायचं..."
पण आयुष्याच्या पुस्तकात काही पाने नियती स्वतः लिहिते.
प्रीती पुण्याला पुढील शिक्षणासाठी गेली.
काळ पुढे सरकत गेला... पण निखिलची जागा तिच्या मनात तशीच राहिली.
---
ती मुंबईत परत आली.
निखिलला शोधण्याचा प्रयत्न केला.
मित्र, मैत्रिणी, जुने ओळखीचे...
पण कोणालाच त्याचा ठावठिकाणा माहित नव्हता.
शेवटी तिच्या हातात पडलेली ती मेडिकल रिसीट तिला आठवली.
ती थेट टाटा हॉस्पिटलमध्ये पोहोचली.
"मॅडम... या रिसीटवरून पेशंटची माहिती मिळेल का?"
रिसेप्शनिस्टने पाहिलं.
"निखिल मयेकर... कल्याण ईस्ट."
प्रीतीच्या डोळ्यात आनंद आला.
"हो... तोच!"
"थांबा... त्यांचे नातेवाईक येत आहेत."
ती बाकावर बसली.
इतक्यात समोरून आर्या आणि निखिलचा आतेभाऊ बाहेर आले.
आर्याची नजर प्रीतीवर गेली.
"प्रीती..."
ती धावत आली आणि तिला मिठी मारली.
पण त्या मिठीत आनंद नव्हता... एक वेदना होती.
"आर्या... काय झालं? बोल ना..."
आर्याच्या डोळ्यात अश्रू होते.
"प्रीती... आपला निखिल..."
ती थांबली.
"निखिलला काय झालं?"
काही क्षण शांतता...
आणि मग आर्याचे शब्द बाहेर पडले.
"निखिल गेला..."
प्रीती सुन्न झाली.
"काय?"
आर्या रडत म्हणाली,
"त्याला वर्षभरापूर्वी ब्लड कॅन्सर झाला होता. उपचार सुरू होते... पण तो वाचू शकला नाही. पंधरा दिवसांपूर्वी तो गेला."
प्रीतीच्या हातातून सगळं काही निसटल्यासारखं वाटलं.
"मला का नाही सांगितलं?"
आर्या हुंदके देत म्हणाली,
"त्याने मला शपथ दिली होती...
'आर्या, प्रीतीला काही सांगू नकोस... तिच्या आयुष्यात माझ्या आजाराची सावली नको.'"
हे ऐकताच प्रीतीच्या डोळ्यातून अश्रू वाहू लागले.
"निखिल... एकदा तरी सांगितलं असतंस मला..."
तिच्या ओठांवर शेवटचे शब्द आले...
"मी वाट पाहत राहिले रे... आणि तू कायमचा निघून गेलास..."
आर्या तिला घट्ट धरून होती.
त्या दिवशी दोन मैत्रिणी रडत होत्या...
एकीने आपलं प्रेम गमावलं होतं...
आणि दुसरीने आपल्या जिवलग मित्राला.
निखिल आणि प्रीतीचं प्रेम कधी व्यक्त झालंच नाही...
पण कदाचित काही प्रेमकथा पूर्ण होण्यासाठी नसतात.
त्या फक्त आयुष्यभर मनात जपण्यासाठी असतात...
कारण काही माणसं सोबत नसली तरी,
त्यांची आठवण आपल्या प्रत्येक श्वासात जगत राहते.
ही होती प्रीती...
एक अशी प्रेमकथा, जी मिळाली नाही... पण कधी हरलीही नाही.
लेखन -सुजित सुर्वे — वेदनेच्या डायरीतून...
🙏🙏🙏🙏
अभिप्राय
"प्रीती... अशी ही एक" — अव्यक्त प्रेम, विरह, स्मृती आणि मानवी संवेदनांच्या चिरंतन स्पंदनांची भावस्पर्शी अक्षरगाथा
काही कथा केवळ वाचल्या जात नाहीत, त्या मनाच्या गाभाऱ्यात अलगद उतरतात. काही व्यक्तिरेखा कागदावर जन्म घेतात; पण पुढे त्या वाचकाच्या स्मृतींचा अविभाज्य भाग बनतात. आणि काही प्रेमकथा अशा असतात की त्यांचा शेवट कथेत होतो, पण त्यांच्या भावना वाचकाच्या मनात दीर्घकाळ जिवंत राहतात. "प्रीती... अशी ही एक" ही अशीच एक कथा आहे—अव्यक्त प्रेमाची, निःस्वार्थ त्यागाची, अपूर्णतेतील सौंदर्याची, मानवी संवेदनांच्या गूढ गाभ्याची, नियतीच्या अनाकलनीय खेळाची आणि स्मृतींच्या अमरत्वाची.
ही कथा वाचताना असे जाणवते की लेखकाने शाईपेक्षा भावनांनाच अधिक महत्त्व दिले आहे. प्रत्येक प्रसंगातून एक हळवी वेदना झिरपत राहते आणि प्रत्येक संवादातून मनाच्या तारा नकळत छेडल्या जातात. कथा संपते; पण तिची हुरहूर मात्र मनात बराच काळ घुमत राहते. ही केवळ दोन व्यक्तींची कथा नसून, कधीतरी मनात न बोललेले प्रेम जपून ठेवणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीची कहाणी आहे. त्यामुळे तिचा भावार्थ वैयक्तिकतेच्या पलीकडे जाऊन सार्वत्रिक मानवी अनुभवाशी जोडला जातो.
दादर स्टेशनच्या गजबजाटात उभा असलेला निखिल हा केवळ एक पात्र नाही; तो जीवनाच्या गर्दीत हरवलेल्या असंख्य भावविश्वांचा प्रतिनिधी आहे. बाहेरून शांत दिसणाऱ्या त्याच्या व्यक्तिमत्त्वात एक न उच्चारलेला संघर्ष दडलेला आहे. आणि अचानक त्याच्यासमोर उभी राहणारी प्रीती म्हणजे जणू भूतकाळाने वर्तमानाच्या दारावर दिलेली एक कोमल टकटक. या आरंभातच लेखकाने वाचकाच्या मनात उत्कंठा निर्माण केली आहे आणि पुढील शोकात्म प्रवासाची सूक्ष्म चाहूल दिली आहे.
दहा वर्षांनंतर झालेली त्यांची भेट ही दोन व्यक्तींची भेट नसून दोन अपूर्ण स्वप्नांची, दोन प्रतीक्षांची आणि दोन जपलेल्या भावनांची भेट आहे. काळाने अंतर निर्माण केले असले तरी भावनांचे धागे तुटलेले नसतात, हे लेखकाने अत्यंत सहजतेने दाखवले आहे. "तुला विसरणं एवढं सोपं आहे का?" या एका वाक्यात वर्षानुवर्षे मनात जपलेल्या स्नेहाचा, जिव्हाळ्याचा आणि न व्यक्त झालेल्या प्रेमाचा संपूर्ण इतिहास दडलेला आहे.
कथेतील सर्वांत मोठे सौंदर्य तिच्या अव्यक्ततेत आहे. येथे प्रेमाची घोषणा नाही; पण त्याची जाणीव प्रत्येक ओळीत आहे. येथे उत्कट संवाद नाहीत; पण शांततेतून बोलणाऱ्या भावना आहेत. म्हणूनच कथा अधिक वास्तववादी आणि परिणामकारक वाटते. लेखकाने भावनांचा गाजावाजा न करता त्यांना सूचकतेने व्यक्त केले आहे, ही कथेची मोठी जमेची बाजू ठरते. आजच्या अतिरेकी अभिव्यक्तीच्या काळात ही संयमित भावमांडणी विशेष उठून दिसते.
लेखकाने वापरलेली प्रतीके विशेष उल्लेखनीय आहेत. दादर स्टेशन हे जीवनातील वळणांचे प्रतीक बनते; धावती ट्रेन काळाच्या आणि नियतीच्या न थांबणाऱ्या प्रवासाचे रूप धारण करते; फाईलमधून पडलेले मेडिकल रिपोर्ट्स सत्याच्या बंद दरवाजावरची किल्ली ठरतात; तर टाटा हॉस्पिटल आशा आणि निराशा यांच्या सीमारेषेचे प्रतीक बनते. गर्दीने भरलेल्या स्टेशनमध्ये जाणवणारा निखिलचा एकाकीपणा आधुनिक जीवनातील भावनिक दुराव्याचे प्रभावी रूपक ठरतो. या प्रतीकांमुळे कथा केवळ भावनिक राहत नाही, तर साहित्यिक अर्थछटांनी अधिक समृद्ध होते.
विशेष म्हणजे, लेखकाने प्रतीकांचा वापर केवळ सजावटीसाठी केलेला नाही; ती कथानकाच्या आशयाशी एकरूप होतात. ट्रेन ही केवळ प्रवासाचे प्रतीक राहत नाही, तर निखिलच्या हातातून निसटणाऱ्या आयुष्याची आणि प्रीतीच्या हातातून निसटणाऱ्या प्रेमाची समांतर प्रतिमा बनते. ही अर्थस्तरांची बहुपेडी रचना कथेला अधिक उंची प्रदान करते.
कथेतील नाट्यात्मक विडंबन (Dramatic Irony) हा एक महत्त्वाचा साहित्यिक घटक आहे. निखिलच्या हातातील मेडिकल रिपोर्ट्स पाहिल्यानंतर वाचकाला एका शोकांतिकेची चाहूल लागते; परंतु प्रीती अजूनही आशेच्या धाग्याला धरून असते. यामुळे कथानकातील ताण अधिक प्रभावी होतो आणि शेवटचा धक्का अधिक तीव्रतेने जाणवतो.
निखिलचे पात्र ही या कथेची आत्मा आहे. स्वतःच्या आयुष्याची सांजवेळ जवळ येत असतानाही तो प्रीतीच्या आयुष्यात दुःखाची सावली पडू देत नाही. प्रेमाच्या नावाखाली हक्क गाजवणाऱ्या जगात त्याचा हा निःस्वार्थ त्याग विशेष ठरतो. तो स्वतः वेदनेतून जात असताना देखील प्रीतीच्या भविष्याचा विचार करतो. प्रेमाचा खरा अर्थ मालकीत नसून समर्पणात असतो, हे त्याच्या व्यक्तिरेखेतून प्रकर्षाने जाणवते. त्याचे मौन हे त्याच्या प्रेमाइतकेच बोलके आहे. अनेकदा शब्दांपेक्षा मौन अधिक प्रभावी असते, हे त्याच्या व्यक्तिमत्त्वातून अधोरेखित होते.
प्रीतीचे पात्रही तितकेच प्रभावी आहे. तिने प्रेम जपले, प्रतीक्षा जपली आणि आठवणी जपल्या; पण नियतीने तिच्या वाट्याला विरह दिला. तिची प्रतीक्षा म्हणजे उन्हात उभ्या असलेल्या त्या वृक्षासारखी आहे, जो पावसाची आस धरून उभा असतो; पण ढग येतात आणि निघून जातात. तिच्या व्यक्तिरेखेतून स्त्रीमनातील निष्ठा, संयम आणि भावनिक प्रामाणिकता प्रभावीपणे व्यक्त होते. विशेष म्हणजे, तिचे प्रेम अपेक्षेपेक्षा स्मरणात अधिक जगते, ही बाब पात्राला वेगळी उंची देते.
हॉस्पिटलमधील प्रसंग हा कथेचा भावनिक शिखरबिंदू आहे. वाचकाच्या मनात आशेची एक नाजूक कळी उमललेली असतानाच लेखक एका वाक्याने संपूर्ण भावविश्व बदलून टाकतो—"निखिल गेला..." हे शब्द वाचताना क्षणभर काळ थांबल्यासारखा वाटतो. त्या क्षणी प्रीतीचे तुटलेले स्वप्न, तिची प्रतीक्षा आणि तिच्या प्रेमाचे झालेले विसर्जन वाचक स्वतः अनुभवू लागतो. हा प्रसंग भावनिक असला तरी तो स्वस्त करुणेला बळी पडत नाही; उलट संयमित वेदनेतून प्रभाव निर्माण करतो. हीच लेखकाच्या कथनकौशल्याची खरी कसोटी आहे.
"मी वाट पाहत राहिले रे... आणि तू कायमचा निघून गेलास..." हे वाक्य या कथेच्या भावनिक केंद्रस्थानी आहे. ते केवळ संवाद नाही; तर आयुष्यभराच्या प्रतीक्षेचा, अपूर्णतेचा आणि नियतीविषयीच्या नि:शब्द आक्रोशाचा भावनिक आविष्कार आहे. हे वाक्य कथेच्या आशयाचा सारांश ठरते आणि वाचकाच्या मनात दीर्घकाळ घुमत राहते.
लेखक सुजित सुर्वे यांची शैली साधी असली तरी परिणामकारक आहे. ते भावनांना अनावश्यक अलंकारांनी सजवत नाहीत; उलट साध्या शब्दांत त्यांचे गहिरेपण व्यक्त करतात. संवादप्रधान कथन, योग्य वेळी वापरलेला फ्लॅशबॅक, उत्कंठा निर्माण करण्याची पद्धत आणि शेवटच्या टप्प्यात भावनिक उत्कर्ष साधण्याची क्षमता ही त्यांच्या लेखनाची उल्लेखनीय वैशिष्ट्ये आहेत. कथानकाची गती नियंत्रित ठेवत वाचकाला शेवटपर्यंत बांधून ठेवण्यात ते यशस्वी ठरतात. विशेष म्हणजे, त्यांच्या लेखनात कृत्रिम भावुकतेऐवजी नैसर्गिक संवेदनशीलता आढळते. त्यामुळे कथा वाचकाला प्रभावित करण्याचा प्रयत्न करत नाही; ती आपोआपच मनाला स्पर्श करते.
समीक्षेच्या वस्तुनिष्ठ निकषांवर पाहिले असता काही मर्यादाही नमूद करणे आवश्यक ठरते. कॅन्सरसारखा आजार हा भावनिक प्रभाव निर्माण करणारा परिचित कथानक घटक असल्याने अनुभवी वाचकाला शेवटाचा अंदाज येण्याची शक्यता असते. तसेच प्रीतीच्या अंतर्मनातील संघर्षाचा अधिक विस्तार झाला असता तर तिचे पात्र आणखी बहुआयामी झाले असते. काही ठिकाणी कथानक अधिक संक्षिप्त ठेवता आले असते. तथापि, या मर्यादा कथेच्या भावनिक प्रभावावर फारसा परिणाम करत नाहीत; उलट तिच्या सामर्थ्याची जाणीव अधिक स्पष्ट करतात.
ही कथा केवळ प्रेमकथा नाही; ती मानवी भावविश्वाचा आरसा आहे. ती शिकवते की प्रेमाचे यश केवळ मिळण्यात नसते. काही वेळा प्रेमाचा खरा अर्थ त्यागात, प्रतीक्षेत आणि स्मरणात दडलेला असतो. काही नाती विवाहाच्या बंधनात अडकत नाहीत; ती स्मृतींच्या मंदिरात जपलेल्या अनाम दीपांसारखी अंतर्मनात तेवत राहतात.
याहूनही पुढे जाऊन ही कथा आधुनिक समाजातील नात्यांच्या बदलत्या स्वरूपावर भाष्य करते. संवादाची असंख्य साधने उपलब्ध असूनही मनांमधील अंतर वाढत चालल्याची जाणीव ती करून देते. करिअर, जबाबदाऱ्या आणि परिस्थिती यांच्या ओघात अनेक नाती अपूर्ण राहतात; परंतु त्यांची भावनिक छाया आयुष्यभर सोबत राहते. भारतीय सामाजिक वास्तवात शिक्षण, करिअर आणि वैयक्तिक भावना यांच्यातील संघर्ष अनेकदा अशाच प्रकारे नात्यांना अपूर्ण ठेवतो, याचीही ही कथा सूचक जाणीव करून देते.
कथेतील साहित्यिक पैलूंचाही उल्लेख आवश्यक ठरतो. प्रतीकांचा वापर, शांततेतून व्यक्त होणाऱ्या भावना, संवादांमधील सूचकता, नाट्यात्मक विडंबन आणि भावनिक उत्कर्षाकडे नेणारी रचना यांमुळे कथा अधिक प्रभावी बनते. लेखकाने शब्दांपेक्षा विरामांना अधिक बोलकं केलं आहे, हे तिचं महत्त्वाचं वैशिष्ट्य आहे. त्यामुळे वाचकाला केवळ घटना दिसत नाहीत, तर त्यामागील भावनाही जाणवतात. साहित्यिक दृष्टिकोनातून पाहता ही कथा सूचकता आणि भावनिक संयम यांचे सुंदर उदाहरण ठरते.
कथेचा शेवट वाचताना मनात एक गहिरा प्रश्न निर्माण होतो—खरंच, प्रेम हरतं का? निखिल आणि प्रीती एकमेकांना मिळाले नाहीत; पण त्यांचं प्रेम हरलं का? नाही. कारण प्रेमाचा विजय सहवासात नसतो, तर स्मरणात असतो. मृत्यू शरीराला घेऊन जाऊ शकतो; पण आठवणींना नाही. म्हणूनच निखिल कथेतून निघून जातो, पण वाचकाच्या मनातून नाही.
ही कथा आपल्याला हेही शिकवते की आयुष्यातील काही नाती पूर्णत्वासाठी नसतात; ती आपल्याला अधिक संवेदनशील बनवण्यासाठी असतात. काही व्यक्ती आपल्या आयुष्यात क्षणभरासाठी येतात; पण त्यांच्या आठवणी आयुष्यभराची साथ बनतात. म्हणूनच या कथेतील वेदना दुःखद असली तरी ती निराशाजनक नाही; उलट ती प्रेमाच्या चिरंतन शक्तीवर विश्वास दृढ करते.
"‘प्रीती... अशी ही एक’ ही कथा म्हणजे विरहाच्या आभाळात चमकणारा आठवणींचा चिरंतन तारा नाही, तर काळाच्या अंधारातूनही माणसाच्या भावविश्वाला उजळून टाकणारे एक शाश्वत स्पंदन आहे. ती न बोललेल्या प्रेमाची, न संपणाऱ्या प्रतीक्षेची आणि मृत्यूच्या पलीकडेही जिवंत राहणाऱ्या भावनांची हृदयस्पर्शी प्रेमगाथा आहे. या कथेतील प्रत्येक शब्द हृदयाला स्पर्श करतो, प्रत्येक प्रसंग डोळ्यांत पाणी आणतो आणि प्रत्येक भावना मनाच्या खोल कप्प्यात जाऊन कायमची घर करून बसते. ही कथा संपत नाही; ती वाचकाच्या अंतःकरणात एक दीर्घ, निनादणारी प्रतिध्वनी बनून जिवंत राहते. प्रेमाला शेवट नसतो, हे सत्य ती अत्यंत हळुवारपणे आणि परिणामकारकपणे अधोरेखित करते. म्हणूनच ही कथा केवळ वाचण्याची नाही, तर आयुष्यभर मनात जपून ठेवण्याची साहित्यकृती ठरते. अपूर्णतेतही सौंदर्य असते आणि स्मरणातही सहवास सापडू शकतो, हा जीवनार्थ ती अत्यंत प्रभावीपणे उलगडून दाखवते."
©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई
दिनांक: २२/०६/२०२६ वेळ: ०७:४७
Post a Comment