पुस्तक परिचय - अर्थसंकल्प : सोप्या भाषेत लोकशाहीचा अर्थबोध

पुस्तक परिचय - अर्थसंकल्प : सोप्या भाषेत लोकशाहीचा अर्थबोध

‘अर्थसंकल्प – सोप्या भाषेत’ हा ग्रंथ आकड्यांची कोरडी नोंद नाही; तो लोकशाहीच्या स्पंदनांचा साक्षेपी अन्वयार्थ आहे. तर्कशुद्ध चिंतनावर उभा असलेला हा अभ्यास शासनरचना आणि समाजजीवन यांतील परस्परसंबंध उलगडतो. लेखक देवेंद्र गंगाधरराव फडणवीस यांनी विद्यार्थी, अभ्यासक, लोकप्रतिनिधी आणि सर्वसामान्य वाचक यांच्यासाठी अर्थकारणातील गुंतागुंत सुबोध केली आहे. धोरणनिर्मिती, वित्तीय नियोजन आणि नागरिकांचे दैनंदिन वास्तव यांना जोडणारी दृष्टी या पुस्तकातून विकसित होते. लोकशाहीच्या प्रवाहातील प्रत्येक आर्थिक निर्णयाचा अर्थ येथे स्पष्ट होतो.

प्रथम आवृत्ती दिनांक ४ मार्च २०२० रोजी प्रकाशित झाली. किंमत १०० रुपये निश्चित करण्यात आली. महाल, नागपूर येथील लाखे प्रकाशनतर्फे सौ. संध्या चंद्रकांत लाखे यांनी प्रकाशनकार्य समर्थपणे पूर्ण केले आहे. प्रकाशनाच्या या नोंदींमधून अधिकृतता, बांधिलकी आणि अभ्यासाची शिस्त प्रकर्षाने जाणवते.

लेखकांच्या मते अर्थसंकल्प हा औपचारिक सादरीकरणापुरता मर्यादित विषय नाही. शासनाच्या प्राधान्यक्रमांचे सजीव प्रतिबिंब त्यात उमटते. जाहीर योजनांची परिणामकारकता त्यातून तपासली जाते. विकासाच्या दिशादर्शक खुणा त्यात स्पष्ट होतात. आर्थिक वर्षाचा आराखडा मांडताना गतकालीन कामगिरीचे परीक्षण केले जाते. भावी नियोजनाची चौकट आखली जाते. त्यामुळे अर्थसंकल्पाचे चिकित्सक वाचन आवश्यक ठरते.

ग्रंथात रचना, परिभाषा, प्रक्रिया आणि मंजुरीचे सर्व टप्पे क्रमशः स्पष्ट केले आहेत. ‘एकत्रित निधी’, ‘विनियोजन विधेयक’, ‘लेखानुदान’, ‘महसुली तूट’, ‘राजकोषीय तूट’, ‘भांडवली खर्च’ या संकल्पनांचे स्पष्टीकरण उदाहरणांसह दिले आहे. मराठी व इंग्रजी परिभाषेचा संतुलित सेतू उभारला आहे. विधिमंडळातील कार्यपद्धती आणि संविधानातील तरतुदी यांचे नेमके विश्लेषण सादर केले आहे. अभ्यासकाला सुदृढ बौद्धिक पाया येथे प्राप्त होतो.

सजग नागरिकत्वाची जाणीव हा ग्रंथाचा केंद्रबिंदू आहे. प्रत्येक आर्थिक तरतुदीचा परिणाम समाजजीवनावर उमटतो. कररचना, अनुदानव्यवस्था, गुंतवणूक आणि कर्जधोरण यांचे परिणाम व्यापक पातळीवर जाणवतात. अर्थसंकल्पाचे सखोल आकलन प्रशासनाची जाणीव निर्माण करते. प्रशासनाची जाणीव लोकशाहीची दृढ पायाभरणी घडवते.

ग्रंथाला भारताच्या केंद्रीय अर्थमंत्री निर्मला सीतारामन यांची प्रस्तावना लाभली आहे. लोकशाही व्यवस्थेत आर्थिक साक्षरतेचे महत्त्व त्यांनी ठामपणे अधोरेखित केले आहे. महाराष्ट्राचे माजी मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे यांनी शुभेच्छा नोंदवल्या आहेत. महाराष्ट्राचे माजी उपमुख्यमंत्री तसेच वित्त मंत्री अजित दादा पवार यांनीही सदिच्छा व्यक्त केल्या आहेत. या मान्यवरांच्या अभिप्रायामुळे ग्रंथाचे औपचारिक महत्त्व आणि विश्वासार्हता अधिक दृढ होते.

अर्पणपत्रिकेत विधानपरिषदेचे माजी सदस्य स्वर्गीय गंगाधरराव फडणवीस आणि आई सरिता फडणवीस यांना सन्मानपूर्वक वंदन केले आहे. कुटुंबीयांच्या प्रेरणेचा स्नेहिल स्पर्श त्या उल्लेखातून जाणवतो. पत्नी अमृता आणि कन्या दिविजा यांचे कृतज्ञतापूर्वक स्मरण केले आहे. वैयक्तिक मूल्यसंस्कार आणि सार्वजनिक कर्तव्यभावना यांचा समन्वय येथे प्रकर्षाने दिसतो.

प्रकरणरचना विचारपूर्वक आखली आहे. ‘अर्थसंकल्प समजून घेण्यापूर्वी’, ‘संविधानातील तरतुदी’, ‘असा तयार होतो अर्थसंकल्प’, ‘अशी मिळते मंजुरी’, ‘अर्थसंकल्प कसा वाचावा’ या विभागांमधून विषयाचे सर्वंकष चित्र उभे राहते. अंदाजपत्रक, सुधारित तरतूद आणि प्रत्यक्ष खर्च यांतील भेद अचूक स्पष्ट केला आहे. महसुली आणि भांडवली खर्चाचे स्वरूप नेमकेपणाने मांडले आहे. चिकित्सक दृष्टी विकसित करण्यास ही मांडणी सक्षम ठरते.

शासनकारभाराचा दर्पण म्हणून अर्थसंकल्प समोर येतो. प्रगतीचे प्रतिबिंब त्यात झळकते. मर्यादांची जाणीव त्यातून प्रकर्षाने प्रकटते. लेखकाने हा दर्पण जनतेच्या हाती सुपूर्द केला आहे. भाषाशैली ओघवती आहे. अभिव्यक्ती अचूक आहे. आशयगर्भता आणि सुलभता यांचा संगम साधला आहे. सार्वजनिक चर्चेला बौद्धिक अधिष्ठान देणारा हा ग्रंथ ठरतो.

सजग सहभागातून लोकशाही अधिक सुदृढ बनते. अर्थसंकल्प त्या सहभागाचे वैचारिक केंद्र आहे. प्रक्रियेचा गाभा या लेखनातून उलगडतो. प्रत्येक रुपयामागील उत्तरदायित्वाची जाणीव जागृत होते. पारदर्शकतेचे तत्त्व मूल्यरूपाने अधोरेखित होते. आर्थिक सजगतेशिवाय लोकशाही परिपूर्ण होत नाही, ही ठाम समज मनात कोरली जाते.

‘अर्थसंकल्प – सोप्या भाषेत’ हा ग्रंथ अभ्यासकासाठी दिशादर्शक दीप आहे. लोकप्रतिनिधीसाठी संदर्भाधारित अधिष्ठान आहे. विद्यार्थ्यांसाठी मूलभूत पाया आहे. सामान्य नागरिकासाठी प्रबोधनाचा प्रखर प्रकाश आहे. लोकशाहीच्या अर्थबोधाला जागृत करणारा आणि उत्तरदायित्वाची जाणीव चेतवणारा हा ग्रंथ खऱ्या अर्थाने जनसहभागाचा प्रेरक उद्घोष ठरतो.

अर्थसंकल्प – सोप्या भाषेत

लेखक : देवेंद्र गंगाधरराव फडणवीस 

प्रकाशन : लाखे प्रकाशन

पृष्ठ संख्या : ५२

©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई 

दिनांक : ०४/०३/२०२६ वेळ : १९:०८