पुस्तक परिचय - कलाविष्कार – दिवाळी ई अंक, नोव्हेंबर २०२६

पुस्तक परिचय - कलाविष्कार – दिवाळी ई अंक, नोव्हेंबर २०२६

दिवाळी अंकांची मराठी साहित्यविश्वात एक स्वतंत्र परंपरा आहे. दिवाळीच्या सणासोबत वाचनाचा आनंद देणारे हे अंक साहित्यिक, लेखक, कवी आणि वाचक यांच्यातील संवादाचे महत्त्वाचे माध्यम ठरतात. याच परंपरेत ‘कलाविष्कार’ या दिवाळी ई अंकाने २०१० मध्ये पहिल्या अंकाच्या प्रकाशनापासून आपला प्रवास सुरू केला. नोव्हेंबर २०२६ मधील हा अंक ‘कलाविष्कार’च्या सोळाव्या वर्षातील सोळावा ई-अंक आहे. काही अपरिहार्य कारणांमुळे मागील वर्षी ई-अंक प्रकाशित करता आला नाही, अशी दिलगिरी संपादक प्रथमेश शिरसाट यांनी संपादकीय निवेदनातून व्यक्त केली आहे. पहिल्या अंकापासून आजपर्यंत अनेक साहित्यिक, कलाकार आणि वाचकांनी विविध प्रकारे योगदान दिल्याचे त्यांनी नमूद केले आहे. हा संपूर्ण अंक विनामूल्य डिजिटल स्वरूपात उपलब्ध आहे. त्यातील साहित्य प्रकाशित करण्यासाठी कोणतेही शुल्क आकारले जात नाही किंवा मानधन स्वीकारले अथवा दिले जात नाही, अशी संपादकीय भूमिका स्पष्ट करण्यात आली आहे. वाचक, साहित्यिक आणि कलाकार हेच ‘कलाविष्कार’चे आधारस्तंभ असल्याचे संपादकांनी आवर्जून सांगितले आहे. डिजिटल स्वरूपामुळे अंक सहज उपलब्ध होतो. अनुक्रमणिकेतील लेख, कविता आणि कलाकृतींच्या नावांवर क्लिक केल्यास संबंधित साहित्यापर्यंत थेट पोहोचता येते. प्रत्येक पानाच्या शेवटी दिलेल्या अनुक्रमणिकेच्या सुविधेमुळे गद्य किंवा पद्य विभागात पुन्हा जाता येते. संबंधित लेखक, कवी किंवा कलाकारांशी ई-मेल अथवा व्हॉट्सॲपद्वारे संपर्क साधण्याची सोयही उपलब्ध करून दिली आहे. वाचनानंतर अभिप्राय, प्रतिक्रिया आणि सूचना पाठवण्यासाठी संपादकीय ई-मेल पत्ता दिलेला आहे. अशा सुविधांमुळे हा अंक केवळ वाचनसाहित्य न राहता लेखक आणि वाचक यांच्यातील संवादाचे माध्यम बनतो.

‘कलाविष्कार’च्या या अंकात पद्य आणि गद्य असे दोन प्रमुख विभाग आहेत. पद्य विभागात एकूण ३० कविता असून त्यामध्ये वृत्तबद्ध कविता, अभंग, लावणी, विडंबनगीत, मुक्तछंद तसेच ‘Dizaine’ या फ्रेंच काव्यप्रकाराचाही समावेश आहे. या विभागात मंदार आपटे यांच्या ‘संचिते’ आणि ‘कवडसा’, बाबू फिलीप डिसोजा कुमठेकर यांच्या ‘नव विचार’ आणि ‘जाणीव’, भूषण सहदेव तांबे यांचे ‘HR दादा’ आणि ‘जागृत विद्यार्थी’, नीला पाटणकर यांची ‘जावई माझा भला’ आणि ‘दगड’, आचार्य अंजली देशमुख यांची ‘पंगत’, किशोर बळीराम चलाख यांची ‘स्त्री भ्रूण हत्या’, उमा पाटील यांची ‘भारत’, बालाजी व्हि. रोडे यांचा ‘शापित अमरत्व’ हा अभंग, डॉ. मानसी पाटील यांची ‘कवितेचे कंदील’, योगेश चौधरी यांची ‘क्षितिज-रंग’, कल्पना दिलीप मापूसकर यांच्या ‘भेट’ आणि ‘कॅमेरा’, गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर यांची ‘साहित्याचे भोई’, शैलजा करोडे यांची ‘आली दिवाळी’ आणि प्रथमेश सुरेश शिरसाट यांची ‘प्रतिबिंब’ अशा कविता वाचायला मिळतात. या कवितांमधून कुटुंबव्यवस्था, सामाजिक जाणीव, स्त्रीजीवन, देशप्रेम, मानवी स्वभाव, नातेसंबंध, निसर्ग, साहित्य आणि दिवाळीचा सण अशा विविध विषयांचा परिचय होतो. गद्य विभागात एकूण १६ लेखांचा समावेश आहे. कल्पना पांडे यांचा ‘मृत्यूनंतर उपयुक्त व्हायचे आहे - तर देहदान करावे’, भूषण सहदेव तांबे यांचा ‘मैत्री-एक अनमोल नातं’, किरण शिवहर डोंगरदिवे यांचा ‘मरणदारीचा कल्लोळ’, ज्योती हलगेकर यांचा ‘वेड’, मिलिंद कल्याणकर यांचा ‘श्रद्धा आणि विश्वास’, निर्मला भयवाळ यांचा ‘सामाजिक ऐक्य आणि आपली जबाबदारी’ आणि उद्धव भयवाळ यांचा ‘बौद्धिक आणि मानसिक स्वातंत्र्य’ हे लेख या विभागात आहेत. याशिवाय निशिकांत मायी यांचा ‘संध्याछाया मोहून टाकणारी प्रेरणा’, रवींद्र भयवाल यांचा ‘काँक्रिटचे सुस्कारे’, गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर यांचा ‘साहित्यसेवा प्रथम : प्रतिष्ठेपेक्षा प्रबोधनाचा ध्यास’, सुमतीसुत अर्थात नितीन कुलकर्णी यांचा ‘मिसळ एक रंगतदार खाद्य परंपरा’, डॉ. राहुल भोसले यांची ‘तहानलेली’, डॉ. शैलजा करोडे यांची ‘चल उड जा रे पंछी’, पद्मनाभ प्रभाकर हिंगे यांची ‘हसरी वेदना’ आणि लीना वालावलकर यांची ‘माननीय मराठी’ हे लेखही समाविष्ट आहेत. संपादक प्रथमेश सुरेश शिरसाट यांचा ‘AI चा ऊहापोह आणि आपण’ हा लेख कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या समकालीन संदर्भांची ओळख करून देतो. अशा प्रकारे वैयक्तिक अनुभव, सामाजिक प्रश्न, नातेसंबंध, सांस्कृतिक परंपरा, खाद्यसंस्कृती, मराठी भाषा आणि आधुनिक तंत्रज्ञान अशा विविध विषयांना या अंकात स्थान मिळाले आहे.

लेखक आणि कवी यांना आपले विचार, अनुभव आणि साहित्य वाचकांपर्यंत पोहोचवण्याची संधी देणे, हा ‘कलाविष्कार’च्या वाटचालीतील महत्त्वाचा भाग आहे. संपादक प्रथमेश शिरसाट यांनी संपादकीय निवेदनातून या प्रवासात साहित्यिक, कलाकार आणि वाचक यांच्या योगदानाचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे. अंकातील साहित्य आणि कलाकृतींचे हक्क संबंधित साहित्यिक, लेखक, कवी आणि छायाचित्रकार यांच्याकडे राखीव असल्याचे स्पष्ट करण्यात आले आहे. वाचकांसाठी या अंकाचे महत्त्व केवळ साहित्य वाचण्यापुरते मर्यादित नाही. कविता, ललित लेखन, सामाजिक प्रश्न, वैचारिक मांडणी, भाषिक जाणीव आणि समकालीन विषय यांचा परिचय एकाच अंकातून होतो. साहित्याची आवड असणाऱ्या वाचकांना विविध लेखकांच्या लेखनाची ओळख होते; नव्या लेखकांचे लेखन वाचण्याची संधी मिळते आणि परिचित साहित्यिकांचे नवे लेखनही अनुभवता येते. मराठी साहित्याच्या डिजिटल प्रसाराच्या दृष्टीने अशा विनामूल्य उपक्रमांचे महत्त्व आहे. या सुविधांमुळे वाचकांना साहित्याचा शोध घेणे आणि संबंधित साहित्यिकांशी संवाद साधणे अधिक सुलभ होते. साहित्यिकांना व्यासपीठ उपलब्ध करून देणे, वाचकांना विविध विषयांचे साहित्य वाचण्याची संधी देणे आणि मराठी भाषेच्या डिजिटल प्रसाराला हातभार लावणे, या उद्दिष्टांची पूर्तता करण्याचा प्रयत्न या अंकातून दिसून येतो. दिवाळीच्या आनंदात शब्दांची आणि विचारांची भर घालणारा ‘कलाविष्कार’ हा अंक साहित्यप्रेमींसाठी उपलब्ध असलेला विनामूल्य साहित्यिक दस्तऐवज आहे. साहित्यनिर्मिती आणि वाचकांमधील नाते अधिक दृढ व्हावे, या दृष्टीने अशा उपक्रमांची वाटचाल महत्त्वाची ठरते.

पुस्तक : कलाविष्कार – दिवाळी ई अंक, नोव्हेंबर २०२६

संपादक : प्रथमेश सुरेश शिरसाट

पृष्ठसंख्या : ५६

प्रकाशन दिनांक : ८ नोव्हेंबर २०२६ (लक्ष्मीपूजन)

 

©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई

दिनांक: ०९/११/२०२६ वेळ: ०६:४८