अभिप्राय : लघुकादंबरी ‘द्या हो असा चष्मा आता, ज्यानं बाप येई वाचता’

लघुकादंबरी वाचण्यासाठी लिंक खाली दिली आहे

https://www.esahity.com/uploads/5/0/1/2/501218/baapchashma_suresh_pawar.pdf

अभिप्राय : लघुकादंबरी ‘द्या हो असा चष्मा आता, ज्यानं बाप येई वाचता’

अभिप्राय : ‘द्या हो असा चष्मा आता, ज्यानं बाप येई वाचता’

सुरेश शांताराम पवार यांची ‘द्या हो असा चष्मा आता, ज्यानं बाप येई वाचता’ ही लघुकादंबरी वाचून संपते; पण तिच्यातला ‘बा’ मनातून सहज निघून जात नाही. ही केवळ बापाच्या आठवणींची कथा नाही, तर बापाकडे पाहण्याची दृष्टी बदलणारा अनुभव आहे. बालपणी न समजलेले बापाचे वर्तन, त्याच्या कष्टांमागची असहायता, विनोदामागचे दुःख आणि मुलासाठी जगताना त्याने केलेला त्याग हे सर्व लेखकाला उशिरा समजते. म्हणूनच शीर्षकातील ‘चष्मा’ हे संपूर्ण लघुकादंबरीच्या आशयाचे मध्यवर्ती रूपक ठरते—बापाला पाहण्यासाठी डोळे पुरेसे नसतात; त्याला वाचण्यासाठी अनुभवाची दृष्टी लागते.

कादंबरीचा लेखक बालपणापासून पुढे सरकत बापाच्या सहवासातील आठवणी उलगडतो. गावाकडून मुंबईत आलेले कुटुंब, छपराविना फुटपाथवरचे जगणे, सार्वजनिक नळावरील आंघोळ, रद्दीच्या दुकानातील दिवस, झाडाखाली चप्पल दुरुस्तीचे काम, पोटाची भूक आणि त्यातूनही मुलाला शिकवण्याची धडपड—या तपशीलांतून एका कष्टकरी बापाचे आयुष्य उभे राहते. लेखक गरिबीचा केवळ हळवा उदोउदो करत नाही; ती जगलेल्या माणसाच्या अनुभवातून तिचे वास्तव दाखवतो. त्यामुळे दारिद्र्यातही माणुसकी, स्वाभिमान, विनोद आणि जगण्याची जिद्द कशी टिकते, हे जाणवते.

या लघुकादंबरीचा खरा नायक ‘बा’ आहे. तो आदर्श, दोषरहित किंवा एकरेषीय बाप नाही. त्याला व्यसन आहे, तो परिस्थितीसमोर असहाय होतो आणि त्याचे जीवन विस्कळीत आहे; पण मुलाबद्दलची त्याची माया विलक्षण आहे. लेखक त्याचे दोष झाकून त्याला देवत्व देत नाही. गुणदोषांसह उभी राहिलेली ही व्यक्तिरेखा म्हणूनच अधिक मानवी आणि विश्वासार्ह वाटते. गरिबी असूनही स्वाभिमान, दुःख असूनही विनोद, व्यसन असूनही मुलावरील माया आणि कठोरपणामागची संवेदना या विरोधाभासांतून ‘बा’ची बहुआयामी प्रतिमा आकार घेते.

“माझा बाप माझा नुसता हिरोच नाही, तर माझा खरा देव होता” ही लेखकाची भावना या नात्याची उंची सांगते. मात्र ‘बा’चे मोठेपण घोषणांतून नव्हे, तर साध्या कृतींतून सिद्ध होते. पावाचा प्रसंग त्याचे प्रभावी उदाहरण आहे. स्वतःच्या वाट्याला कमी ठेवून मुलाच्या पोटाला अधिक देणारा बाप प्रेमाचे तत्त्वज्ञान सांगत नाही; तो ते कृतीतून जगतो. कडक पाव, खारी, चहा आणि छोट्या-छोट्या खाऊच्या वस्तूंमध्ये त्या काळातील गरिबीचे अर्थशास्त्र आणि बापाच्या मायेचे मानसशास्त्र सामावलेले आहे. वस्तूंचे मूल्य किरकोळ असले तरी त्यामागचा त्याग अमूल्य आहे.

शिक्षणाचा धागाही कादंबरीत तितकाच महत्त्वाचा आहे. स्वतःला फारसे शिक्षण मिळाले नसतानाही मुलाने शिकावे, पुढे जावे आणि त्याच्या इच्छा पूर्ण व्हाव्यात यासाठी बाप सतत झिजतो. “ज्यांनी बिनछपराच्या फुटपाथवर राहूनही मला बारावीपर्यंत शिकविले” ही लेखकाची जाणीव केवळ कृतज्ञतेची नाही; ती भूतकाळाचे नव्याने आकलन होण्याची खूण आहे. बाप शिक्षणाचे महत्त्व भाषणातून सांगत नाही; स्वतःच्या त्यागातून त्याचा अर्थ शिकवतो.

मुलाच्या कलागुणांच्या विकासातही बापाचा वाटा दिसतो. गोष्टी सांगण्याची आवड, वक्तृत्वाची गोडी आणि स्पर्धांमधील सहभाग या अनुभवांतून मुलाचे व्यक्तिमत्त्व घडते. सातवीत आंतरशालेय वक्तृत्व स्पर्धेत मिळालेला दुसरा क्रमांक त्याच्या आत्मविश्वासाच्या प्रवासातील महत्त्वाचा टप्पा ठरतो. चित्रकलेच्या प्रसंगात गणपतीचे चित्र काढल्यानंतर त्यावर पडलेली नाणी पाहून मुलाच्या मनात निर्माण होणारा मोह आणि त्याला बापाने दिलेली धपाटी—या छोट्याशा प्रसंगातून प्रामाणिकपणा, संस्कार आणि मायेचा संगम घडतो. अशा कृतींतून ‘बा’ मुलाच्या व्यक्तिमत्त्वाचा अनाहूत शिल्पकार ठरतो.

बाप-मुलाचे नाते मात्र केवळ प्रेमळ आणि सरळ नाही; त्यात परिस्थितीजन्य गुंतागुंतही आहे. व्यसनाच्या प्रसंगात मुलगा बापासाठी गांजा-चरस आणतो आणि त्या कृतीत त्याला तेव्हा आनंदही वाटतो. बालवयातील अपरिपक्वता, बापाला खूश करण्याची इच्छा आणि त्या कृतीचे भविष्यातील परिणाम न समजणे यांचा या आठवणीत गुंता आहे. पुढे प्रौढ झाल्यावर लेखक त्याच प्रसंगाकडे वेगळ्या नजरेने पाहतो. तेव्हा कृतज्ञतेसोबत स्वतःच्या बालपणीच्या अज्ञानाची बोचही जाणवते. हा न बोललेला अपराधभाव लेखकाच्या स्मरणांना अधिक मानवी बनवतो आणि बाप-मुलाच्या नात्याला नैतिक गुंतागुंतीची छटा देतो.

‘बा’च्या व्यक्तिमत्त्वातील सर्वांत आकर्षक विरोधाभास म्हणजे त्याचे दुःख आणि त्याचा विनोद. जग त्याला ‘जोकर’ समजते; कारण तो जीवनातील अनेक प्रसंगांत हसत राहतो. पण लेखकाला पुढे प्रश्न पडतो—तो खरोखर हसत होता की आपल्या आयुष्याच्या दुःखावर अभिनयाचे आवरण चढवत होता? “जीवनातल्या कंच्याही सिक्वेन्समध्ये माझा बा फिट बसायचा” ही जाणीव त्या प्रतिमेला अधिक गहिरे करते. ‘जोकर’ येथे केवळ व्यक्तिरेखेचे वर्णन न राहता वेदना लपवून जगण्याचे प्रतीक बनते. करुणा आणि विनोद यांचा हा संकर कादंबरीच्या भावविश्वाला वेगळी धार देतो.

दारिद्र्यामुळे बालपणी चोरीसारखी कृती करणाऱ्या मुलाच्या आठवणीही कादंबरीत आहेत. बाजारात टमाटे चोरणे, फळांच्या सालींवर पोट भरणे, बटाटा लपवून ठेवणे—या घटना नैतिक समर्थनासाठी मांडलेल्या नाहीत; त्या भुकेची तीव्रता आणि गरिबीने बालमनावर केलेला परिणाम दाखवतात. “त्या येळी मात्र ह्ये असं खाण्याचा आनंद काही औरच असायचा” या आठवणीमागे बालमनाचा आनंद आणि दारिद्र्याची कटू वस्तुस्थिती एकाच वेळी जाणवते. लेखक उपदेश न करता परिस्थिती वाचकासमोर ठेवतो, म्हणून प्रसंग अधिक प्रभावी ठरतो.

व्यसनाचा भागही लेखक लपवत नाही. बाप दम्याने त्रस्त असतानाही गांजा आणि चरसकडे वळतो. या वर्तनाचे समर्थन न करता लेखक त्यामागची वेदना आणि असहायता जाणवू देतो. बापाच्या मृत्यूचे वय अवघे सत्तेचाळीस वर्षे असल्याची जाणीव या प्रसंगाला अधिक करुण बनवते. येथे माणसाच्या दुर्बलतेकडे नैतिक उपदेशापेक्षा सहानुभूतीने पाहण्याची लेखकाची भूमिका जाणवते.

या सर्व अनुभवांतून लेखकाचा अंतर्गत प्रवास आकार घेतो. सुरुवातीला तो बापाकडे मुलाच्या नजरेने पाहतो; त्याला गरिबी, राग, विनोद, विचित्र सवयी आणि व्यसन दिसते. पुढे बापाच्या अनुपस्थितीत त्या आठवणींचे अर्थ बदलतात. स्वतः बाप झाल्यावर या बदलाला निर्णायक वळण मिळते. बालपणी सहज गृहीत धरलेली प्रत्येक छोटी गोष्ट आता बापाच्या त्यागाची खूण वाटते. कृतज्ञतेसोबत उशिरा आलेली जाणीव, पश्चात्ताप आणि स्वतःच्या बालपणीच्या अज्ञानाची बोच या सगळ्यांतून लेखक अधिक परिपक्व होतो. त्यामुळे ही ‘बापाची कथा’ जितकी आहे, तितकीच ‘बापाला समजून घेण्याइतका मोठा होण्याची कथा’ आहे.

वैयक्तिक अनुभवातून कादंबरीचा सामाजिक आशयही विस्तारतो. गरिबी, स्थलांतर, कष्टकरी वर्गाचे जगणे, शिक्षणासाठीची धडपड, व्यसन, उपेक्षा आणि शहरातील विषमता हे प्रश्न स्वतंत्र घोषणांमधून येत नाहीत; ते ‘बा’च्या जगण्यातून नैसर्गिकरीत्या पुढे येतात. गावातून मुंबईकडे आलेल्या कुटुंबाच्या अनुभवातून शहराचे दुसरे रूप दिसते. फुटपाथ, सार्वजनिक नळ, बाजार, चाळी आणि कष्टाचे व्यवसाय यांतून स्वप्नांच्या मुंबईपेक्षा जगण्यासाठी संघर्ष करणाऱ्या मुंबईचे चित्र उभे राहते. त्यामुळे वैयक्तिक दुःखाला व्यापक सामाजिक संदर्भ प्राप्त होतो.

भाषा हे या कादंबरीचे स्वतंत्र बलस्थान आहे. ‘लई’, ‘न्हाई’, ‘काय बी’, ‘व्हता’, ‘ईचार’ यांसारखी बोलीरूपे लेखकाचा आवाज बनतात. ही भाषा केवळ सजावट नाही; ती व्यक्तिरेखा, परिसर आणि जीवनपद्धती यांना जोडणारे माध्यम आहे. तिच्या मौखिकतेमुळे लेखक वाचकाशी प्रत्यक्ष संवाद साधत असल्याचा अनुभव येतो. बोलीचा हा अस्सल वापर कादंबरीच्या अनुभवसत्याला बळकटी देतो.

तरीही भाषिक पातळीवर काटेकोर संपादनाची गरज आहे. काही ठिकाणी बोलीरूपांचा अतिरेक, उद्गारांची पुनरावृत्ती आणि समान भावनेची पुन्हा मांडणी कथनाची गती कमी करते. काही प्रसंग स्वतःच परिणामकारक असताना त्यानंतर त्यांचा अर्थ स्पष्ट करणारी वाक्ये येतात. अशा स्पष्टीकरणात्मक भागांना आवर घातला तर बोलीचा आत्मा कायम ठेवून कथन अधिक टोकदार होईल. येथे प्रश्न बोलीभाषा वापरण्याचा नसून बोलीच्या प्रभावी वापराचा आणि तिच्या अतिरेकातील फरकाचा आहे.

रचनात्मकदृष्ट्या ही कृती सरळरेषीय कथानकापेक्षा स्मरणप्रधान, आत्मकथनात्मक आणि व्यक्तिरेखाकेंद्रित लघुकादंबरी म्हणून अधिक प्रभावी ठरते. एका आठवणीमधून दुसरी आठवण उलगडते आणि वर्तमानातून भूतकाळाकडे ये-जा होते. प्रथमपुरुषी निवेदनामुळे स्मरणांना आत्मीयता मिळते. लेखक घटना केवळ सांगत नाही; तो त्या प्रौढ जाणिवेने पुन्हा जगतो. त्यामुळे भूतकाळातील अनुभव आणि वर्तमानातील अर्थ यांच्यात अंतर्गत संवाद निर्माण होतो.

लघुकादंबरीचा अंतर्गत आलेखही स्पष्ट आहे—दारिद्र्य आणि संघर्ष, ‘बा’चे व्यक्तिमत्त्व, मुलाच्या शिक्षण-कलागुणांचा विकास, व्यसन आणि जीवनातील विरोधाभास, आजारपण आणि अखेरचा भावनिक उत्कर्ष. मोठ्या नाट्यमय घटनांपेक्षा दैनंदिन जीवनातील छोट्या प्रसंगांची साठवण शेवटी मोठा परिणाम निर्माण करते. ही तिची जमेची बाजू आहे. मात्र काही आठवणी मुख्य भावरेषेशी अधिक घट्ट जोडता आल्या असत्या आणि संक्रमण अधिक नेमके केले असते तर लघुकादंबरीचा घाट आणखी सघन झाला असता. अन्यथा स्मरणांची मालिका कथासंग्रहाच्या दिशेने सैल होण्याचा धोका निर्माण होतो. त्यामुळे येथे संपादन ही केवळ भाषिक गरज नसून रचनात्मक गरज आहे.

कथनशैलीचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे विनोदातून करुणेकडे होणारी सहज वळणे. गंभीर परिस्थिती थेट शोकात्म भाषेत न सांगता साध्या आठवणी, विनोद किंवा बोलभाषेतील वाक्यांतून मांडल्याने भावनिक परिणाम नैसर्गिक राहतो. जिथे प्रसंग स्वतः बोलतो तिथे कादंबरी अधिक प्रभावी होते; जिथे लेखक त्याचा अर्थ थेट सांगतो तिथे सूचकता काहीशी कमी होते. म्हणूनच निवेदनातील संयम वाढवणे ही या कृतीच्या साहित्यिक उंचीसाठी महत्त्वाची सुधारणा ठरू शकते.

कादंबरीचा भावनिक परमोच्च बिंदू शेवटच्या भागात येतो. आजारी पडलेला बाप रुग्णालयात उपचारासाठी आर्त विनंती करतो; पण त्याला गांभीर्याने घेतले जात नाही. त्याला बाहेर काढले जाते. मुलगा संतापतो, परिस्थिती हाताबाहेर जाते आणि त्यानंतर बाप अचानक मुलाला जवळ घेतो. त्या क्षणी बापाने आयुष्यभर केलेले कष्ट, त्याग आणि माया मुलाच्या डोळ्यांसमोर एकवटतात. आधीचे अनेक प्रसंग या एका क्षणाला अर्थ देत असल्याने शेवट केवळ करुण राहत नाही; तो संपूर्ण कादंबरीच्या आशयाचा उत्कर्ष ठरतो.

आणि मग कादंबरी ज्या वाक्यापर्यंत पोहोचते, तेच तिचे सर्वांत मोठे साहित्यिक यश आहे—

“मीही बाप झालो... पण बाप तो बा होता.”

या एका वाक्यात संपूर्ण कादंबरीचे मर्म सामावले आहे. लेखक स्वतः बाप झाल्यावर ‘बाप’ या शब्दाचा खरा अर्थ अनुभवतो. बालपणी दिसलेली गरिबी, गबाळेपणा, व्यसन किंवा विचित्र वागणूक यांच्यापलीकडे आता त्याला त्या माणसाचा त्याग दिसतो. शीर्षकातील ‘चष्मा’ येथे पूर्ण अर्थाने उलगडतो—बापाला पाहण्यासाठी डोळे पुरेसे नसतात; त्याला वाचण्यासाठी अनुभव, परिपक्वता आणि नात्याची जाणीव लागते.

या शेवटाचे मोठेपण केवळ करुणेत नाही, तर अंतर्गत रूपांतरणात आहे. जैविक अर्थाने लेखक आधीच बाप असतो; पण या जाणिवेच्या क्षणी तो ‘बाप’ या शब्दाचा भावनिक आणि नैतिक अर्थ समजून घेणारा माणूस होतो. बाप मरतो आणि मुलाच्या आतला मुलगा संपून बाप जन्माला येतो. त्यामुळे मृत्यू हा कथेचा शेवट न राहता जाणिवेचा आरंभ ठरतो. हा अंतर्गत उलटफेर कादंबरीला शोकात्मतेपलीकडे चिंतनशील उंची देतो.

परखडपणे सांगायचे झाल्यास, या लघुकादंबरीची प्रमुख ताकद तिच्या अनुभवसत्यात, जिवंत व्यक्तिरेखेत, बोलीभाषेच्या अस्सल वापरात, स्मरणप्रधान कथनशैलीत आणि भावनिक प्रामाणिकतेत आहे. तिच्या मर्यादा मुख्यतः कथनाच्या काही ठिकाणी जाणवणाऱ्या सैलपणात, पुनरुक्तीत, स्पष्टीकरणात्मक विधानांत आणि प्रसंगांच्या लांबीमध्ये आहेत. मात्र या मर्यादा तिच्या मूलभूत साहित्यिक प्रामाणिकतेवर मात करत नाहीत. काटेकोर संपादन, पुनरुक्तीवर नियंत्रण आणि प्रसंगांना आवश्यक मोकळी जागा दिल्यास तिची परिणामकारकता आणखी वाढेल.

लघुकादंबरीच्या साहित्यप्रकारातील स्थानाच्या दृष्टीने ही कृती मोठ्या घटनाक्रमापेक्षा स्मरण, व्यक्तिरेखा आणि एका मध्यवर्ती नात्याच्या भावविश्वावर उभी असलेली लघुकादंबरी म्हणून वैशिष्ट्यपूर्ण ठरते. तिचे सामर्थ्य घटनांच्या संख्येत नसून त्या घटनांमधून उलगडणाऱ्या ‘बा’च्या व्यक्तिमत्त्वात आणि लेखकाच्या बदलत्या जाणिवेत आहे. वैयक्तिक अनुभवाला सामाजिक संदर्भ आणि सार्वत्रिक भावार्थ देण्याची क्षमता तिला केवळ आठवणींच्या पातळीवर थांबू देत नाही.

‘बा’ विशिष्ट आहे; पण त्याचे पितृत्व सार्वत्रिक आहे. प्रत्येक वाचकाचा बाप वेगळा असतो—कोणी शेतकरी, कोणी कामगार, कोणी नोकरदार, कोणी कठोर, कोणी अबोल. तरीही मुलासाठी स्वतःला झिजवण्याचा एखादा अदृश्य त्याग त्याच्या जगण्यात असतो, ज्याचा अर्थ मुलाला अनेकदा उशिराच समजतो. ही लघुकादंबरी त्या उशिरा येणाऱ्या जाणिवेला शब्द देते. म्हणून तिचा परिणाम एका कुटुंबापुरता मर्यादित राहत नाही.

म्हणूनच ‘द्या हो असा चष्मा आता, ज्यानं बाप येई वाचता’ ही केवळ बापाची कथा नाही; ती बापाला समजून घेण्यासाठी उशिरा मिळालेल्या दृष्टीची कथा आहे. तिच्यात अलंकारिक आविष्कारापेक्षा जगलेल्या अनुभवाचे वजन अधिक आहे; भाषेच्या सफाईपेक्षा माणुसकीचा ओलावा अधिक आहे आणि गुंतागुंतीच्या कथानकापेक्षा एका नात्याची भावनिक खोली अधिक आहे. तिचे खरे साहित्यिक सामर्थ्य भावुकतेत नसून भावनेला अनुभवसत्य, व्यक्तिरेखा आणि आत्मपरीक्षणाची जोड देण्यात आहे.

ही लघुकादंबरी वाचताना डोळे ओले होतात, हे तिचे यश आहे; पण ती संपल्यानंतर आपण आपल्या बापाकडे नव्या नजरेने पाहू लागतो, हे तिचे खरे साहित्यिक यश आहे. कारण साहित्य केवळ भावना जागवत नाही; ते वाचकाच्या जाणिवेत बदल घडवते. या कसोटीवर ही कृती मनाला भिडते, अंतर्मुख करते आणि ‘बाप’ या नात्याचा अर्थ नव्याने जाणवून देते.

अखेरीस एवढेच म्हणावेसे वाटते—

बाप जिवंत असताना त्याच्याकडे पाहण्यासाठी डोळे असतात;

बाप गेल्यावर त्याला समजून घेण्यासाठी आठवणी उरतात;

पण स्वतः बाप झाल्यावरच कळते—

आपला बाप किती मोठा होता.

आणि म्हणूनच या लघुकादंबरीचे शीर्षक शेवटी केवळ वाचले जात नाही; ते मनात उमटते—

“द्या हो असा चष्मा आता,

ज्यानं बाप येई वाचता...”

©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई

दिनांक: ३१/०८/२०२६ वेळ: २०:५२