निबंध - वृक्षवल्ली आम्हा सोयरे : हिरव्या नात्याची जीवनगाथा

शब्दवेध साहित्य मंच, पुणे

आयोजित

निबंध स्पर्धा

विषय: "वृक्षवल्ली आम्हा सोयरे"

शीर्षक: वृक्षवल्ली आम्हा सोयरे : हिरव्या नात्याची जीवनगाथा

संत तुकाराम महाराजांचे “वृक्षवल्ली आम्हा सोयरे, वनचरे” हे वचन माणूस आणि निसर्ग यांच्यातील अतूट, जिव्हाळ्याच्या नात्याची दिव्य जाणीव करून देते. वृक्ष हे केवळ भूमीवर उभे असलेले सजीव नाहीत, तर मानवी जीवनाचे निःस्वार्थ सोबती, संस्कारांचे साक्षीदार आणि पृथ्वीच्या शाश्वत संतुलनाचे आधारस्तंभ आहेत. श्वासासाठी प्राणवायू, उन्हात सावली, फळे, फुले, औषधे, इंधन, पाऊस आणि मातीचे संरक्षण अशा असंख्य स्वरूपांत वृक्ष मानवाला सातत्याने देत राहतात. म्हणूनच “जगावे तर झाडांसारखे, देत राहावे नि:स्वार्थपणे” हा जीवनमंत्र वृक्ष आपल्याला निःशब्दपणे शिकवतात.

भारतीय संस्कृतीत वृक्षांना मातृवत आणि देवतुल्य स्थान लाभले आहे. वड, पिंपळ, औदुंबर, कडुलिंब, तुळस आणि आंबा यांसारख्या वृक्षांभोवती श्रद्धा, परंपरा आणि लोकजीवनाची समृद्ध वीण गुंफलेली दिसते. गावाच्या वेशीवरील वडाचे झाड, देवळासमोरील पिंपळ आणि अंगणातील तुळस ही आपल्या संस्कृतीची जिवंत प्रतीके आहेत. वृक्षांच्या सावलीत कथा रंगल्या, वडिलधाऱ्यांचे मार्गदर्शन लाभले, पिढ्यांचे संस्कार घडले आणि समाजजीवन फुलले. “जिथे वृक्ष, तिथे लक्ष्मीचा वास” ही लोकमान्यता नुसती श्रद्धा नसून समृद्ध जीवनाचे तत्त्वज्ञान आहे.

आजच्या झपाट्याने वाढणाऱ्या शहरीकरणामुळे आणि विकासाच्या आंधळ्या स्पर्धेमुळे वृक्षतोडीचे संकट अधिक गहिरे झाले आहे. काँक्रीटच्या जंगलांनी हिरवाईचा श्वास गुदमरवला आहे. रस्ते, उड्डाणपूल, इमारती आणि उद्योग उभारताना हजारो झाडे निर्दयीपणे तोडली जात आहेत. परिणामी तापमानात वाढ, पावसाचे अनियमित चक्र, जलटंचाई, मातीची धूप, पूरस्थिती आणि जैवविविधतेचा ऱ्हास अशा समस्या भयावह स्वरूप धारण करत आहेत. “जशी करणी तशी भरणी” या म्हणीचा प्रत्यय आज पर्यावरणीय संकटांतून स्पष्टपणे येतो. विकासाची दिशा निसर्गपूरक नसेल, तर तो विकास विनाशात रूपांतरित होतो.

वृक्षांचे पर्यावरणीय महत्त्व अनन्यसाधारण आहे. वृक्ष वातावरणातील कार्बन डायऑक्साइड शोषून घेऊन प्राणवायूचा मुक्त श्वास पृथ्वीला देतात. पावसाचे चक्र संतुलित ठेवणे, भूजलसाठा वाढवणे, मातीची धूप रोखणे, ध्वनी व वायुप्रदूषण कमी करणे, तापमान नियंत्रित ठेवणे आणि पक्षी-प्राण्यांना आश्रय देणे ही त्यांची मोलाची कार्ये आहेत. एका प्रौढ वृक्षामुळे अनेक सजीवांचे जीवन सुरक्षित राहते, हे विज्ञानाने सिद्ध केले आहे. म्हणून वृक्षसंवर्धन म्हणजे पृथ्वीच्या भवितव्याचे रक्षण होय.

इतिहासातही वृक्षरक्षणासाठी प्रेरणादायी उदाहरणे दिसतात. एप्रिल १९७३ मध्ये, तत्कालीन उत्तर प्रदेश (आताचा उत्तराखंड) राज्यातील चमोली जिल्ह्यात, मंडल गावातील जंगलात चिपको आंदोलन हे त्यातील सर्वोत्तम उदाहरण आहे. गावकऱ्यांनी झाडांना मिठी मारून वृक्षतोड रोखली आणि निसर्गसंवर्धनाचा जागतिक आदर्श निर्माण केला. हे आंदोलन आपल्याला शिकवते की वृक्षांचे रक्षण म्हणजे केवळ पर्यावरण नव्हे, तर मानवी अस्तित्वाचे रक्षण आहे. आज प्रत्येक गाव, शाळा आणि परिसरात अशाच जाणीवपूर्वक आंदोलनांची गरज आहे.

सामाजिक, आर्थिक आणि शैक्षणिक जीवनात वृक्षांचे योगदान तितकेच महत्त्वपूर्ण आहे. ग्रामीण भागातील अनेक कुटुंबांचा उदरनिर्वाह फळझाडे, औषधी वनस्पती, बांबू, लाकूड आणि वनउत्पादनांवर अवलंबून असतो. शेताच्या बांधावरील झाडे पिकांचे संरक्षण करतात, मातीची सुपीकता टिकवतात आणि पूरक उत्पन्न देतात. शाळांमध्ये “माझे झाड–माझा मित्र” सारखे उपक्रम राबवले, तर बालमनात निसर्गप्रेमाची बीजे खोलवर रुजतात. संस्कारांच्या मातीतूनच संवर्धनाची हिरवी पालवी फुटते.

वृक्षलागवडीइतकेच वृक्षसंवर्धन अधिक महत्त्वाचे आहे. केवळ रोपे लावून छायाचित्रे काढणे हा पर्यावरणधर्म नव्हे. रोपांना पाणी, कुंपण, खत, संरक्षण आणि सातत्यपूर्ण निगा आवश्यक असते. अनेक ठिकाणी “एक विद्यार्थी–एक वृक्ष” किंवा “दत्तक वृक्ष” अशा संकल्पना यशस्वी ठरत आहेत. स्थानिक आणि देशी प्रजातींची लागवड केल्यास जैवविविधतेचे संरक्षण अधिक प्रभावीपणे साधता येते. म्हणून वृक्षलागवडीपासून वृक्षजतनापर्यंतचा प्रवास सामूहिक जबाबदारीनेच पूर्ण होतो.

मानवी भावविश्वात वृक्षांचे स्थान अत्यंत हृदयस्पर्शी आहे. उन्हाने होरपळलेल्या प्रवाशाला झाडाची सावली जसा दिलासा देते, तसंच दुःखाने व्याकूळ झालेल्या मनालाही निसर्ग शांततेचा स्पर्श देतो. पानांची सळसळ, फुलांचा मंद सुगंध, फांद्यांवरील पक्ष्यांचा किलबिलाट आणि वाऱ्यावर डोलणारी हिरवी पालवी मनाला नवचैतन्य देते. म्हणूनच कवींनी वृक्षांना सखा मानले, संतांनी सोयरे मानले आणि साहित्यिकांनी जीवनाचे प्रतीक मानले. वृक्षांशी जिव्हाळ्याचे नाते जपणारा माणूस अधिक संवेदनशील, करुणामय आणि समृद्ध बनतो.

भविष्यातील सुरक्षित, सुंदर आणि संतुलित पृथ्वीसाठी वृक्षसंवर्धन ही काळाची अपरिहार्य हाक आहे. संत तुकाराम महाराजांचे “वृक्षवल्ली आम्हा सोयरे” हे वचन केवळ अभंगातील ओळ न राहता जीवनमूल्य बनले पाहिजे. प्रत्येकाने दरवर्षी किमान १ वृक्ष लावून तो जगवण्याचा संकल्प केला, तर हरित भवितव्य घडणे अशक्य नाही. निसर्गाशी असलेले आपले नाते कर्तव्य, कृतज्ञता आणि संस्कार म्हणून जपले, तरच पुढील पिढ्यांना शाश्वत जीवनाचा वारसा देता येईल. वृक्ष वाचवणे म्हणजे भविष्य वाचवणे आणि भविष्य वाचवणे म्हणजे मानवतेचे रक्षण करणे होय.

©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई
दिनांक: ०७/०४/२०२६ वेळ: १८:५४