लेख - महात्मा फुले : ज्ञान, समता आणि मानवतेचा द्विशत दीपस्तंभ

लेख - महात्मा फुले : ज्ञान, समता आणि मानवतेचा द्विशत दीपस्तंभ

* गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर

..............

इंट्रो : ११ एप्रिल हा दिवस भारतीय समाजप्रबोधनाच्या इतिहासातील तेजस्वी पर्व म्हणून स्मरणात राहतो. या दिवशी जन्मलेल्या महात्मा जोतीराव फुले यांनी शिक्षण, स्त्रीसन्मान, समता, शेतकरीहित आणि मानवतेच्या मूल्यांना नवी दिशा दिली. त्यांच्या कार्यामुळे समाजात ज्ञानाचा दीप प्रज्वलित झाला आणि अनेक वंचित घटकांना आत्मसन्मानाने जगण्याचा मार्ग मिळाला. मुलींसाठी पहिली शाळा, सत्यशोधक समाजाची स्थापना, शेतकरी आणि कष्टकरी वर्गाच्या प्रश्नांवर केलेले चिंतन, तसेच साहित्याच्या माध्यमातून केलेले समाजप्रबोधन यांमुळे त्यांचे कार्य आजही तितकेच प्रेरणादायी वाटते. द्विशत जयंतीच्या या प्रारंभवर्षात त्यांचे स्मरण करणे म्हणजे केवळ एका महान व्यक्तिमत्त्वाला अभिवादन करणे नव्हे, तर समता, विवेक आणि माणुसकीची मूल्ये आपल्या जीवनात रुजवण्याचा संकल्प करणे होय. म्हणूनच महात्मा फुले यांचे विचार आजच्या पिढीसाठीही उज्ज्वल भविष्याचा दीपस्तंभ ठरतात.

..............

महात्मा फुले : ज्ञान, समता आणि मानवतेचा द्विशत दीपस्तंभ

११ एप्रिल हा दिवस भारतीय समाजप्रबोधनाच्या इतिहासातील केवळ एक स्मरणदिन नाही, तर विचारजागृतीचा तेजस्वी उत्सव आहे. या पवित्र दिवशी सन १८२७ मध्ये जन्मलेल्या महात्मा जोतीराव फुले यांनी ज्ञान, समता, स्त्रीसन्मान, श्रमप्रतिष्ठा आणि मानवतेच्या मूल्यांना नवा प्रकाश दिला. त्यांच्या जीवनकार्याने भारतीय समाजाला विवेकाचा दीप, शिक्षणाची दिशा आणि प्रगतीची आशा दिली. द्विशत जयंतीच्या या सुरुवातीच्या वर्षात त्यांच्या कार्याचे स्मरण म्हणजे केवळ भूतकाळ जाणून घेणे नव्हे, तर आजच्या समाजात चांगल्या मूल्यांची नव्याने पेरणी करणे होय. त्यांच्या विचारांनुसार ज्ञान माणसाला मुक्त करते, शिक्षण बदल घडवते आणि माणुसकी जीवनाला खरा अर्थ देते. म्हणूनच त्यांचे स्मरण हा केवळ उत्सव नसून कृतीशील संकल्प आहे. शाळा, महाविद्यालये, साहित्य मंच, सामाजिक संस्था आणि युवकांच्या उपक्रमांतून त्यांच्या विचारांचा प्रकाश नव्याने उजळला, तरच या स्मरणपर्वाला खरे औचित्य लाभेल. “विद्येविना मती गेली” हा त्यांचा कालातीत संदेश आजच्या युगात अधिकच अर्थपूर्ण ठरतो. विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि आधुनिकतेच्या वेगवान प्रवाहातही विवेक, समता आणि करुणा या मूल्यांचा पाया दृढ ठेवणे आवश्यक आहे, ही जाणीव त्यांचे कार्य सातत्याने करून देते. म्हणूनच त्यांच्या जयंतीचा दिवस हा केवळ श्रद्धेचा क्षण नसून नव्या समाजनिर्मितीचा प्रेरणादायी आरंभबिंदू आहे.
महात्मा फुले यांच्या कार्याचा सर्वात उज्ज्वल स्तंभ म्हणजे शिक्षणाचे लोकशाहीकरण. ज्ञान ही काही मोजक्या लोकांची संपत्ती नसून प्रत्येक व्यक्तीचा जन्मसिद्ध हक्क आहे, ही त्यांची अत्यंत दूरदर्शी भूमिका होती. म्हणूनच त्यांनी सावित्रीबाई फुले यांच्या सहकार्याने सन १८४८ मध्ये पुण्यात भिडेवाड्यात मुलींसाठी पहिली शाळा सुरू केली. या एका कृतीने भारतीय समाजजीवनात शांत पण युगप्रवर्तक परिवर्तनाची सुरुवात झाली. त्या काळात मुलींचे शिक्षण हे कल्पनेपलीकडचे मानले जात असताना त्यांनी ज्ञानाची दारे सर्वांसाठी खुली केली. प्रत्येक बालकाच्या हातात पुस्तक, प्रत्येक मुलीच्या डोळ्यांत स्वप्न आणि प्रत्येक घरात प्रबोधनाचा दीप पेटला पाहिजे, हा त्यांच्या प्रयत्नांचा केंद्रबिंदू होता. शिक्षणामुळे विचारांना दिशा मिळते, व्यक्तिमत्त्व घडते आणि समाजाला नवी उन्नती मिळते, ही त्यांची भूमिका आजही शिक्षणतज्ज्ञांना प्रेरणा देते. शाळा ही फक्त इमारत नसते; ती समाज बदलण्याची पहिली जागा असते. आज डिजिटल शिक्षण, ग्रामीण साक्षरता, मुलींचे उच्च शिक्षण आणि समावेशक शिक्षणव्यवस्था या सर्व प्रवाहांच्या मुळाशी त्यांचे विचार दिसतात. ज्ञानाचा एक दीप अनेक आयुष्यांना उजळवतो, हीच त्यांच्या कार्याची खरी ओळख आहे.
स्त्रीसन्मान आणि स्त्रीशिक्षणाचा मानवतावादी विस्तार हा त्यांच्या कार्यातील दुसरा तेजस्वी अध्याय आहे. स्त्री ही संस्कारांची पहिली गुरू, कुटुंबाचा आधार आणि समाजाची संवेदनशील शक्ती आहे. म्हणूनच त्यांनी महिलांना आत्मसन्मान, शिक्षण, स्वनिर्णय आणि सामाजिक प्रतिष्ठेचे बळ मिळावे यासाठी अत्यंत विधायक उपक्रम उभे केले. सावित्रीबाई फुले यांना घडवून त्यांनी स्त्रीशक्तीला कृतीत प्रतिष्ठा दिली. संकटात सापडलेल्या महिलांसाठी आधारव्यवस्था, बालविधवांसाठी सन्मानपूर्ण संरक्षण, अनाथ बालकांसाठी संवेदनशील आश्रय आणि शिक्षणातून आत्मविश्वासाची पेरणी या सर्व कृतींमधून त्यांच्या मनातील करुणा आणि दूरदृष्टी जाणवते. त्यांच्या कार्यात संघर्ष होता; परंतु सूर सदैव संतुलित, विधायक आणि मानवतावादी राहिला. म्हणूनच त्यांचे स्त्रीविषयक कार्य हे कोणत्याही वादापेक्षा जीवनमूल्यांचे सौंदर्य अधिक प्रभावीपणे दाखवते. आज महिला नेतृत्व, स्वावलंबन, सामाजिक सहभाग, संशोधन आणि विविध क्षेत्रांतील यश यांचे जे व्यापक चित्र दिसते, त्याच्या पायाभरणीत फुले दांपत्याच्या कार्याची अजरामर छाप आहे. “जिथे स्त्रीचा सन्मान, तिथे संस्कृतीचा उन्नत श्वास” हा भाव त्यांच्या प्रत्येक उपक्रमातून सहज जाणवतो.
समाजात सत्य, विवेक, समता आणि आत्मसन्मानाची पेरणी करण्यासाठी त्यांनी सन १८७३ मध्ये सत्यशोधक समाज स्थापन केला. हा उपक्रम भारतीय सामाजिक इतिहासातील मूल्यजागृतीचा दीपस्तंभ ठरला. जन्म, लिंग, सामाजिक स्तर किंवा आर्थिक स्थिती यांपलीकडे माणुसकीला केंद्रस्थानी ठेवणे, ही या विचारप्रवाहाची प्राणशक्ती होती. संवाद, शिक्षण, समुपदेशन आणि सहभाग यांच्या माध्यमातून त्यांनी समाजमनात आत्मविश्वास, समता आणि विवेकाचा नवा श्वास भरला. सत्यशोधक समाजाची खरी शक्ती त्याच्या रचनेत नव्हे, तर समता आणि सत्य या मूल्यांत होती. प्रत्येक व्यक्तीने स्वतःचे मूल्य जाणावे, स्वतःच्या अस्तित्वाचा अभिमान बाळगावा आणि सामूहिक उन्नतीत हातभार लावावा, हा संदेश या चळवळीतून व्यापक पातळीवर पोहोचला. महाराष्ट्राच्या सामाजिक विचारविश्वात आजही विवेकशीलता, वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि परस्पर आदराची जी परंपरा दिसते, तिच्या केंद्रस्थानी हा विचारप्रवाह तेजाने उभा आहे. आधुनिक काळातील सामाजिक समरसता, संविधानिक मूल्ये आणि लोकशाहीतील समान सहभाग यांचा पाया या विचारांत स्पष्टपणे जाणवतो. म्हणूनच सत्यशोधक विचार हा आजच्या समाजजीवनातही प्रकाश देणारा दीपस्तंभ ठरतो.
शेतकरी, कष्टकरी आणि भूमीशी नाते असलेल्या श्रमसंस्कृतीचा जिव्हाळ्याने विचार करणारे महात्मा जोतीराव फुले हे खऱ्या अर्थाने श्रमप्रतिष्ठेचे अध्वर्यू होते. शेतकरी हा राष्ट्रजीवनाचा कणा आहे, त्याच्या घामात समाजाच्या समृद्धीचे बीज दडलेले आहे, ही त्यांची धारणा अत्यंत सखोल होती. त्यांच्या “शेतकऱ्याचा असूड” या ग्रंथातून शेतकऱ्यांच्या जीवनातील श्रम, संघर्ष, आशा आणि सन्मानाचा अत्यंत प्रभावी वेध घेतला आहे. शेतकऱ्याच्या कष्टाचा सन्मान म्हणजे देशाच्या भविष्याचा सन्मान होय. ग्रामीण अर्थव्यवस्था, श्रममूल्य, स्वावलंबन, जलव्यवस्थापन, उत्पादनक्षम जीवनपद्धती आणि भूमीशी असलेली भावनिक नाळ यांचा विचार त्यांनी संवेदनशीलतेने मांडला. आज शाश्वत शेती, जलसंधारण, कृषीउद्योग, ग्रामीण स्वावलंबन आणि पर्यावरणपूरक विकास या सर्व संकल्पनांत त्यांच्या विचारांची पायाभरणी स्पष्टपणे दिसते. “जशी पेरणी तशी उगवणी” या म्हणीचा सामाजिक आणि आर्थिक अर्थ त्यांनी अधिक जीवनस्पर्शी केला. शेतकऱ्याच्या कपाळावरील घाम हा राष्ट्राच्या भविष्याचा सुवास आहे, ही जाणीव त्यांच्या लेखनातून आजही अंतर्मुख करते. पुढील पिढ्यांनी श्रमाला प्रतिष्ठा, भूमीला कृतज्ञता आणि कष्टकरी हातांना सन्मान दिला, तरच प्रगतीची पायाभरणी अधिक सुदृढ बनेल.
लेखन, चिंतन आणि कृती यांचा अद्वितीय त्रिवेणी संगम महात्मा जोतीराव फुले यांच्या व्यक्तिमत्त्वात अनुभवता येतो. “गुलामगिरी”, “तृतीय रत्न” आणि “शेतकऱ्याचा असूड” अशा साहित्यकृतींमधून त्यांनी समाजमनात विचारांचे नवे दालन उघडले. त्यांची भाषा लोकाभिमुख, स्पष्ट, विचारप्रवर्तक आणि अंतर्मुख करणारी होती. शब्द हे त्यांच्या हातात केवळ अभिव्यक्तीचे साधन नव्हते; ते समाजजागृतीचे प्रकाशदीप होते. साहित्याच्या माध्यमातून त्यांनी माणसाला स्वतःकडे पाहण्याची, मूल्यांचे पुनर्मूल्यांकन करण्याची आणि कृतीशील होण्याची प्रेरणा दिली. म्हणूनच त्यांचे लेखन आजही अभ्यासक, संशोधक, शिक्षक, साहित्यिक आणि सामाजिक कार्यकर्त्यांसाठी प्रेरणास्रोत ठरते. मराठी वैचारिक साहित्यपरंपरेत त्यांचे योगदान दीपस्तंभासारखे उभे आहे. विचारांना शब्दांची जोड आणि शब्दांना कृतीची दिशा मिळाली, तर समाजपरिवर्तन शक्य होते, हा संदेश त्यांच्या लेखणीतून प्रभावीपणे उमटतो. आधुनिक काळातील सामाजिक लेखन, स्तंभलेखन, वैचारिक समीक्षा आणि प्रबोधनपर साहित्य यांमध्ये त्यांचा प्रभाव सूक्ष्मपणे जाणवतो. त्यांचे साहित्य फक्त इतिहास नाही, तर आजही योग्य मार्ग दाखवणारा जिवंत विचार आहे.
महात्मा फुले यांच्या विचारांचे सर्वात मोठे अधिष्ठान म्हणजे सर्वसमावेशक मानवतावाद होय. त्यांच्या दृष्टीने माणूस हा सर्व मूल्यांचा केंद्रबिंदू होता. शिक्षण, समता, स्वाभिमान, स्त्रीसन्मान, श्रमप्रतिष्ठा, करुणा आणि विवेक या मूल्यांवर समाजजीवनाची उभारणी व्हावी, ही त्यांची भूमिका होती. संतपरंपरेतील “मानवा मानूस भेटे” हा भाव त्यांच्या कृतीत सहज मिसळलेला दिसतो. प्रत्येक व्यक्तीला सन्मानाने जगण्याची संधी, आत्मविश्वासाने उभे राहण्याची ताकद आणि प्रगतीची समान दारे मिळाली पाहिजेत, हा त्यांचा संदेश आजच्या लोकशाही मूल्यांशी पूर्णपणे सुसंगत आहे. म्हणूनच द्विशत जयंतीच्या प्रारंभवर्षात त्यांच्या विचारांकडे केवळ इतिहास म्हणून नव्हे, तर वर्तमान आणि भविष्याचा मूल्यनकाशा म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. सामाजिक समरसता, संवेदनशीलता, परस्पर आदर आणि सहअस्तित्व यांचा पाया या विचारांत दृढपणे दिसतो. आजच्या जागतिकीकरणाच्या युगात तंत्रज्ञान वेगाने बदलत असले, तरी माणुसकीची ऊब, परस्पर सन्मान आणि न्याय्य संधी यांची गरज अधिकच वाढली आहे. या संदर्भात त्यांचे विचार मार्गदर्शक दीपस्तंभासारखे भासतात.
शेवटी एवढेच ठामपणे म्हणावेसे वाटते की महात्मा जोतीराव फुले हे फक्त एक महान व्यक्तिमत्त्व नाहीत, तर ज्ञान, समता आणि माणुसकीचा अखंड प्रेरणास्रोत आहेत. त्यांच्या जीवनातून मिळणारा सर्वात मोठा धडा म्हणजे विचारांना कृतीची जोड दिली, तर समाजपरिवर्तन अपरिहार्य ठरते. ११ एप्रिलचा हा स्मरणदिन म्हणूनच उत्सव नसून संकल्पपर्व आहे. द्विशत जयंतीच्या प्रारंभवर्षात आपण ज्ञानाचा दीप, समतेचा श्वास आणि करुणेचा स्पर्श आपल्या आचरणात जपला, तरच त्यांचे स्मरण सार्थ ठरेल. पुढील पिढ्यांच्या हातात शिक्षण, अंत:करणात माणुसकी आणि जीवनात विवेकाचा प्रकाश देणे, हीच त्यांना खरी अभिवादनांजली आहे. समाजाच्या प्रत्येक स्तरावर समतेची जाणीव, शिक्षणाची उर्मी, स्त्रीसन्मानाचा संस्कार आणि श्रमाचा गौरव दृढ झाला, तरच त्यांचे कार्य खऱ्या अर्थाने पुढे नेले जाईल. म्हणूनच त्यांच्या जयंतीचा दिवस हा उज्ज्वल भविष्य घडवण्याचा प्रेरणादायी क्षण आहे.

©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई
दिनांक : ०८/०४/२०२६ वेळ : ०४:४१