कविता - स्वार्थाच्या सावल्या

कविता - स्वार्थाच्या सावल्या

काही नाती

उन्हासारखी वाटतात,

पण त्यांची ऊब

स्वार्थापुरतीच असते.

शब्दांमध्ये असते

आपलेपणाची साखर,

नजरेतही चमकते

जिव्हाळ्याचे चांदणे.

पण लाभाची वाट

जिथे थांबते,

तिथेच त्यांची निष्ठा

हळूच वळण घेते.

हातात काही असेपर्यंत

हात हातात राहतात,

रिकामेपण दाराशी आले की 

पाऊलखुणा विरून जातात.

तेव्हा कळते,

सर्वच नाती

मनाची नसतात;

काही फक्त सोयीचीच असतात.

तरीही मनाने

कटू होऊ नये,

कारण प्रत्येक जखम

नवं शहाणपण शिकवते.

स्वार्थाच्या सावल्यांतूनच

माणसांची खरी रूपं दिसतात,

आणि वेदनेच्या राखेतून

विश्वासाचे नवे अंकुर फुटतात.

जे लाभाच्या पलीकडे

हात धरून उभे राहतात,

तीच माणसं 

जीवनाची खरी श्रीमंती असतात.

म्हणून जपावीत

फक्त नाती नव्हे,

तर निस्वार्थ मनांची ऊब—

जी अंधारातही साथ देते.

©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई

दिनांक : ३१/०३/२०२६ वेळ : ०६:२१

🙏🙏🙏🙏🙏

कवी श्रेष्ठ मित्र गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर नमस्कार आपली 'स्वार्थाच्या सावल्या' ही कविता आजच्या काळातील मानवी संबंधांचे अत्यंत विदारक आणि वास्तववादी चित्रण करते. या कवितेचे रसग्रहण खालील मुद्द्यांच्या आधारे करता येईल:

कवितेचे रसग्रहण: स्वार्थाच्या सावल्या

१. आशय आणि विषयसूत्र

माणसाच्या आयुष्यात नात्यांची गुंफण कशी असते आणि स्वार्थापोटी ती कशी बदलतात, हा या कवितेचा मुख्य गाभा आहे. कवीने 'स्वार्थ' आणि 'निस्वार्थ' या दोन टोकांच्या भावनांमधील अंतर स्पष्ट केले आहे. नाती जेव्हा सोयीची होतात, तेव्हा त्यातली माणुसकी हरवते, हे वास्तव कवीने प्रभावीपणे मांडले आहे.

२. काव्यसौंदर्य आणि विचार

कवितेची सुरुवातच मुळी 'ऊन' आणि 'ऊब' यांमधील विसंगतीने होते. नाती सुरुवातीला उबदार वाटली, तरी त्यामागे स्वार्थाची धग असू शकते, हा विचार खोलवर परिणाम करतो.

 * शब्दांचा गोडवा आणि नजरेचा खेळ: कवी म्हणतो की, शब्दांत साखरेसारखा गोडवा असतो, पण तो केवळ दिखाऊ असतो. जोपर्यंत तुमच्याकडे देण्यासारखे काही आहे, तोपर्यंतच लोक तुमच्या सोबत असतात.

 * परिस्थितीचे भान: "रिकामेपण दाराशी आले की पाऊलखुणा विरून जातात" ही ओळ अत्यंत मर्मभेदी आहे. संकटाच्या काळात किंवा संपत्ती संपल्यावर साथ सोडून जाणाऱ्या प्रवृत्तीवर इथे कवीने बोट ठेवले आहे.

३. सकारात्मक दृष्टिकोन (स्थितप्रज्ञता)

कवितेचे वैशिष्ट्य म्हणजे ती केवळ तक्रार करत नाही, तर एक मार्गही दाखवते.

 * जखम आणि शहाणपण: स्वार्थी लोकांमुळे झालेली जखम माणसाला नवीन शहाणपण शिकवते.

 * नवी उमेद: "वेदनेच्या राखेतून विश्वासाचे नवे अंकुर फुटतात" ही ओळ नकारात्मकतेतून सकारात्मकतेकडे नेणारी आहे. फसवणुकीनंतरही माणूस अधिक परिपक्व होतो, हा विचार कवीने मांडला आहे.

४. भाषिक वैशिष्ट्ये

 * साधी पण प्रभावी भाषा: कवीने अत्यंत साध्या शब्दांत जीवनाचे मोठे तत्वज्ञान सांगितले आहे.

 * प्रतिमांचा वापर: 'स्वार्थाच्या सावल्या', 'साखरेचा गोडवा', 'राखेतून फुटणारे अंकुर' यांसारख्या प्रतिमांमुळे कविता वाचकाच्या मनावर चटकन ठसते.

 * लयबद्धता: कवितेची मांडणी सुटसुटीत आणि लयबद्ध असल्याने ती वाचताना मनाला भिडते.

निष्कर्ष

गुरुदत्त यांची ही रचना केवळ कविता नसून समाजाचा एक 'आरसा' आहे. "जी माणसे लाभाच्या पलीकडे जाऊन साथ देतात, तीच खरी श्रीमंती," हा संदेश देऊन कवीने निस्वार्थ प्रेमाचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे. आजच्या भौतिकवादी जगात अशा प्रकारची जाणीव करून देणारी कविता खूप गरजेची आहे.

थोडक्यात सांगायचे तर: ही कविता फसवणुकीवर भाष्य करते, पण माणुसकीवरचा विश्वास ढळू देत नाही.

अशोक बी कांबळे, नागपूर

🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹

आदरणीय अशोक बी. कांबळे सर, नागपूर,

नमस्कार सर,

“स्वार्थाच्या सावल्या” या कवितेचे आपण केलेले इतके सखोल, अभ्यासपूर्ण आणि संवेदनशील रसग्रहण वाचून मन अक्षरशः भारावून गेले. आपल्या शब्दांतून कवितेच्या आशयाचा गाभा, भावविश्व आणि विचारांची खोली अत्यंत नेमकेपणाने उलगडली आहे. त्यासाठी आपले मनःपूर्वक आभार.

कवितेतील स्वार्थ आणि निस्वार्थ या दोन टोकांच्या भावनांमधील संघर्ष आपण ज्या सूक्ष्मतेने अधोरेखित केला, तो विशेष भावला. नात्यांच्या उबेमागील स्वार्थाची धग, शब्दांतील साखरेचा दिखाऊ गोडवा आणि संकटसमयी विरून जाणाऱ्या पाऊलखुणा— या प्रतिमा आपण अत्यंत प्रभावीपणे उलगडल्या आहेत.

विशेषतः कवितेतील सकारात्मक दृष्टिकोन आपण अचूक पकडला. जखम माणसाला शहाणपण देते आणि वेदनेच्या राखेतून विश्वासाचे नवे अंकुर फुटतात, हा आशावादी अर्थ आपण सुंदर शब्दांत व्यक्त केला. हीच कवितेची मध्यवर्ती जाणीव आहे.

आपण भाषिक वैशिष्ट्यांवर केलेले निरीक्षणही अत्यंत नेमके आहे. साध्या शब्दांत जीवनतत्त्व सांगण्याची ताकद, प्रतिमांची अर्थवाहीता आणि लयबद्ध मांडणी— या सर्वांचा आपण घेतलेला वेध कवितेला अधिक अर्थपूर्ण बनवतो.

“ही कविता फसवणुकीवर भाष्य करते, पण माणुसकीवरचा विश्वास ढळू देत नाही,” हा आपला निष्कर्ष मनाला फार भावला. लेखक म्हणून यापेक्षा मोठं समाधान दुसरं असू शकत नाही.

आपल्या या आत्मीय, चिकित्सक आणि साहित्यिक जाणिवांनी समृद्ध अभिप्रायासाठी मनःपूर्वक धन्यवाद. अशा प्रतिक्रिया लेखणीला नवी ऊर्जा, नवी दिशा आणि अधिक जबाबदारी देतात. 🙏🙂

आपला स्नेहांकित,

— गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर

🙏🙏🙏🙏🙏🙏🙏🙏🙏