लेख - शब्दांविना दिलेला निरोप

लेख - शब्दांविना दिलेला निरोप

काही व्यक्ती आपल्या आयुष्यात येतात, मनात नकळत घर करतात आणि कोणतीही पूर्वसूचना न देता निघून जातात. निरोपाचे शब्द नसतात, तक्रारींचा सूर नसतो, संकेतही मिळत नाहीत. कालपर्यंत जाणवणारी उपस्थिती दुसऱ्याच क्षणी शांततेत विलीन होते. उरते ती बोलकी पोकळी, जी रिकामी नसते. त्या शांततेत आठवणींचा गोंगाट असतो, न सांगता राहिलेल्या भावनांची गर्दी असते आणि अनुत्तरित प्रश्नांचे ओझे असते. नेमके काय हरवले, कुठे चुकले, आणि एका साध्या संवादाने हे अंतर टळले असते का, असे विचार मनाला सतत अस्वस्थ करत राहतात.

मन हळूहळू स्वतःलाच दोष देऊ लागते. भूतकाळातील प्रत्येक क्षण पुन्हा पुन्हा उलगडत राहतो. प्रत्येक हसण्यामागचा अर्थ शोधला जातो. योग्य वेळी समजून घेतले नाही, मनापासून ऐकले नाही, अपेक्षित आधार दिला नाही, अशा असंख्य शक्यता मनात खोलवर रुतून बसतात. तरीही वास्तव असे असते की प्रत्येक व्यक्ती आपल्या अंतर्मनात एक स्वतंत्र विश्व घेऊन जगत असते. त्या विश्वाची दारे कायम उघडी नसतात. अनेकदा लोक निघून जातात तेव्हा काहीच सांगत नाहीत, कारण शब्द अपुरे पडतात किंवा आपले म्हणणे समजले जाणार नाही, याची त्यांना खात्री असते.

अशा निःशब्द विरहामुळे मनात असुरक्षिततेची तीव्र जाणीव निर्माण होते. विश्वास डळमळीत होतो आणि आत्मसंरक्षणासाठी मनाभोवती एक अदृश्य कवच उभे राहते. पुढील नात्यांकडे पाहताना सावधपणा वाढतो, भीती नकळत पावले रोखते. सहज विश्वास ठेवणे कठीण बनते. या अवस्थेत व्यक्तिमत्त्व अधिक सजग होते, परंतु मनाच्या कोपऱ्यात कुठेतरी एक हळवी शंका कायम वावरत राहते आणि अपूर्णतेची सल हृदय पोखरत राहते.

या वेदनेतूनच अंतर्मुखतेचा प्रवास सुरू होतो. स्वतःच्या भावनिक मर्यादा स्पष्ट होतात. अपेक्षा नव्याने तपासल्या जातात. गरजा समजून घेतल्या जातात. हा आत्मसंवाद व्यक्तिमत्त्व अधिक परिपक्व करतो. वेदनादायक अनुभव हळूहळू विचारशीलतेत बदलतो आणि जीवनाकडे पाहण्याची दृष्टी अधिक समतोल बनते. या प्रक्रियेत एकटेपणाशी मैत्री करण्याची गरज उमगते आणि स्वतःच्या अस्तित्वाचा शोध नव्याने सुरू होतो.

आपण कितीही प्रेम दिले तरी प्रत्येक नाते आपल्या नियंत्रणात नसते. दुसऱ्याच्या इच्छा, भीती आणि निर्णय यांना स्वतंत्र अस्तित्व असते. प्रेम, आपुलकी आणि प्रामाणिकपणा एखाद्याला कायम थांबवू शकत नाहीत. ही जाणीव स्वीकारणे वेदनादायक असते. काही व्यक्ती कायम राहण्यासाठी नसतात. त्या थोड्या काळासाठी येतात, आयुष्य समृद्ध करतात, अनुभवांची शिदोरी देतात आणि नंतर स्वतःचा वेगळा मार्ग स्वीकारतात. या समजुतीतून जीवनाच्या अनिश्चिततेचा स्वीकार हळूहळू आकार घेतो.

निरोपानंतर मनावर सर्वाधिक भार टाकतो तो ‘जर फक्त’ हा विचार. त्या दिवशी फोन केला असता, भावना स्पष्ट केल्या असत्या किंवा थांबवण्याचा प्रयत्न केला असता, तर कदाचित चित्र वेगळे असते, असे वाटत राहते. परंतु ज्याला जायचे असते, तो कारणांनी थांबत नाही आणि ज्याला राहायचे असते, त्याला सबबींची गरज नसते. अनेकदा निर्णय आधीच अंतर्मनात रुजलेले असतात आणि त्याची जाणीव आपल्याला फार उशिरा होते.

कालांतराने उमगते की प्रत्येक अपूर्ण निघून जाणे अपयश नसते. काही नाती अपूर्ण राहूनच अधिक अर्थपूर्ण ठरतात. ती संयम शिकवतात, स्वीकाराची तयारी घडवतात आणि क्षमाशीलतेचा मार्ग दाखवतात. अशा अनुभवांतून मानसिक परिपक्वता आकार घेते आणि पुढील नात्यांकडे अधिक समंजस, सजग आणि संवेदनशील नजरेने पाहण्याची दृष्टी विकसित होते.

सर्वात कठीण क्षण तेव्हा येतो, जेव्हा त्या शून्यतेसह पुढे वाटचाल करावी लागते. कधी एखाद्याच्या आवाजाने, सवयींनी आणि उपस्थितीने भरलेली जागा अचानक रिकामी वाटू लागते. सुरुवातीला ही पोकळी अस्वस्थ करते, झोप पळवून नेते, प्रश्नांची मालिका उभी करते. हळूहळू मात्र तीच शून्यता आत्मबळ देते, आत्मशोधाकडे नेते आणि नव्या सुरुवातीसाठी मन सिद्ध करते.

आज मागे वळून पाहताना वेदना शिल्लक असतात, पण तक्रारी उरत नाहीत. जे आले, त्यांनी शक्य तेवढे दिले आणि जे गेले, त्यांनीही त्यांच्या क्षमतेनुसार प्रयत्न केले. आयुष्य म्हणजे येणे आणि जाणे यातील संतुलन साधणे. या प्रवासात आत्मसन्मान जपणे, स्वतःला सावरणे आणि पुढे चालत राहणे हेच खरे सौंदर्य आहे. हा स्वीकार पूर्ण शांतता देत नसला तरी अंतःकरणाला पुरेशी शांती नक्की देतो, आणि अनेकदा तेवढेच जीवनासाठी पुरेसे ठरते.

©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई 

दिनांक : २८/०२/२०२६ वेळ : ०४:४१