अभिप्राय – मराठी शाळा : चार भिंतींपलीकडे…

अभिप्राय – लेखाचे शीर्षक : मराठी शाळा : चार भिंतींपलीकडे…

लेखक : संतोष कुलकर्णी, नांदेड

हा लेख वाचताना शिक्षणाची खरी व्याख्या नव्याने उमगते. आज शिक्षण म्हणजे केवळ अभ्यासक्रम, गुण, स्पर्धा आणि सुविधा इतकाच संकुचित अर्थ लावला जात असताना, लेखकाने माती, घाम, खेळ, निसर्ग आणि माणुसकी यांच्या माध्यमातून शिक्षणाचा व्यापक अर्थ प्रभावीपणे उलगडला आहे. “मुलांचे पाय मळले पाहिजेत” ही प्रतिमा केवळ भावनिक नसून ती शिक्षणाच्या मूळ तत्त्वावर नेमके बोट ठेवणारी आहे. हा लेख चार भिंतींमध्ये अडकलेल्या शिक्षणप्रणालीला जोरदार हादरा देतो आणि जीवनाशी जोडलेले शिक्षण किती आवश्यक आहे, हे ठामपणे अधोरेखित करतो.

आधुनिक शाळांमधील चकचकीत वातावरणावर केलेली टीका अत्यंत नेमकी आणि विचारप्रवर्तक आहे. वातानुकूलित वर्गखोल्या, कृत्रिम सुविधा आणि डिजिटल साधनांच्या झगमगाटात बालपणाचा मोकळेपणा, खेळातील स्वातंत्र्य आणि निसर्गाशी असलेले नाते झपाट्याने हरवत चालले आहे, ही बाब अत्यंत चिंताजनक आहे. मातीचा गंध, मैदानावरचे खेळ, घामाचे थेंब आणि मित्रांसोबत डबा वाटण्याचा अनुभव हे बालमन घडवणारे मूलभूत संस्कार आहेत. या अनुभवांशिवाय तयार होणारी पिढी संवेदनाहीन, स्वार्थकेंद्री आणि कृत्रिम जीवनशैलीत अडकण्याचा धोका अधिक आहे, ही जाणीव हा लेख ठळकपणे करून देतो.

क्रीडा, स्नेहसंमेलन आणि सांस्कृतिक उपक्रमांवर दिलेला भर हा लेखाचा सर्वात मोठा बलस्थान आहे. खेळातून मिळणारे शारीरिक बळ, मानसिक स्थैर्य, संघभावना, नेतृत्वगुण आणि आत्मविश्वास यांचे विश्लेषण अत्यंत समतोल आणि शास्त्रीय पद्धतीने केले आहे. केवळ पुस्तकी ज्ञानावर आधारित शिक्षण अपुरे असून, प्रत्यक्ष अनुभवातून घडणारे शिक्षणच जीवनाला समर्थ बनवते, हा विचार ठामपणे मांडला आहे. विविध मराठी शाळांची उदाहरणे देऊन मराठी माध्यमातील शिक्षणसंस्कृती किती समृद्ध, संस्कारक्षम आणि जीवनाभिमुख आहे, हे प्रभावीपणे सिद्ध केले आहे. त्यामुळे मराठी शाळांविषयी निर्माण झालेला न्यूनगंड दूर होऊन अभिमानाची भावना जागृत होते.

हा लेख केवळ माहिती देत नाही, तर तो पालक, शिक्षक आणि शिक्षणसंस्था यांना थेट आत्मपरीक्षणास भाग पाडतो. आपण मुलांना सुविधा देतो आहोत, पण त्यांच्याकडून जीवनानुभव हिरावून घेत तर नाही ना, हा प्रश्न अंतर्मुख करतो. शिक्षणाचा खरा हेतू यशस्वी करिअर घडवणे नसून, सशक्त, संवेदनशील आणि मूल्याधिष्ठित माणूस घडवणे हा आहे, हा मूलभूत संदेश अत्यंत ठळकपणे पुढे येतो. आजच्या स्पर्धात्मक आणि यांत्रिक युगात हा विचार अधिक तीव्रतेने पोहोचणे अत्यावश्यक आहे.

एकूणच हा लेख म्हणजे मराठी शिक्षणसंस्कृतीचा जाहीरनामा आहे. मातीशी नाते, खेळातील मुक्तता, समूहातील आपलेपणा आणि संस्कारांची पेरणी यांचे महत्त्व तो अत्यंत प्रभावीपणे अधोरेखित करतो. असा लेख केवळ वाचून विसरून चालणार नाही, तर त्यावर कृती झाली पाहिजे. अन्यथा आपण सुशिक्षित, पण संवेदनाहीन पिढी‹

 घडवत आहोत, ही कटू वस्तुस्थिती स्वीकारण्याशिवाय पर्याय उरणार नाही.

©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई 

दिनांक : १३/०२/२०२६ वेळ : २०:५२