कविता – शब्दांचं तापमान

कविता – शब्दांचं तापमान

“शब्द…

फक्त उच्चार नसतात…

ते स्पर्श असतात…

ते श्वास असतात…

आणि…

तेच कधी उब देतात,

तर कधी अंतःकरण पेटवतात…!”

“शब्दांचं तापमान…”

शब्दांचं तापमान असतं —

कधी हिमासारखा नितळ थंडावा,

तर कधी अग्नीसारखी धगधगणारी चेतना.

ओठांवर उमललेली अक्षरफुलं

मनाच्या खोल कप्प्यांत

स्पर्शाचा उजेड पसरवतात,

निराशेच्या दाट अंधारात

आशेचा कंदील बनून

वाट दाखवणारी नाजूक ज्योत.

दुखऱ्या जखमेवर

मायेची अलगद फुंकर,

वेदनांना विरघळवणारी

मृदू ऊब.

अन्यायाच्या गाभ्यात

न्यायाचं रणशिंग,

सजगतेची

तप्त शपथ.

अश्रूंच्या कडेला

सांत्वनाचं हळवं पांघरूण,

जणू मनावर पसरलेली

शांत सावली.

भीतीच्या गर्तेत

धैर्याचं तेजस्वी चैतन्य,

आत्मविश्वासाचा

दीपस्तंभ.

मौनाच्या कोसळणाऱ्या भिंतींत

संवादाचं निर्मळ झिरपणं,

नात्यांची

उघडलेली दारं.

जगण्याच्या रणभूमीवर

संवेदनशील विवेक,

सद्भावनेची

तेजस्वी मशाल.

अंतःकरणाच्या आकाशात

शब्दांची नक्षत्रमाळ,

मानवतेचा

प्रकाशमार्ग.

शब्दांचं तापमान असतं —

मन घडवणारी

ऊब…

आणि

विचार जागवणारी

धग…!

©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई 

दिनांक : १२/०२/२०२६ वेळ : ०८:१०

🙏🙏🙏🙏

नमस्कार सर, 

सुंदर व्यक्तीमत्वाच्या चतुरस्त्र साहित्यिकाच्या लेखणीतून झरलेले साहित्य, कविता मनाला भावली की त्यात काय आहे. शोध घेण्याचा प्रयत्न केला असता निष्पन्न खालिल प्रमाणे. अशीच आपली लेखणी तळपत राहो आणि जनसामान्यांच्या मनातील भावनांना वाट मोकळी करून देत राहणार यात शंका नाही. आपणास मनापासून सदिच्छा.

रसग्रहण (शब्दांच तापमान)

कवि गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर यांची ‘शब्दांचं तापमान’ ही कविता शब्दांच्या सामर्थ्याचा आणि त्यांच्या विविध रूपांचा वेध घेणारा एक अत्यंत प्रभावी काव्यप्रकार आहे. शब्द हे केवळ संवादाचे माध्यम नसून ते मानवी भावनांचे वाहक कसे असतात, याचे सुंदर चित्रण या कवितेत आढळते.

या कवितेचे रसग्रहण आपण खालील मुद्द्यांच्या आधारे करू शकतो:

१. आशयसौंदर्य

कवितेचा मुख्य आशय हा शब्दांच्या 'तापमानावर' आधारित आहे. लेखकाने शब्दांना निर्जीव न मानता त्यांना 'स्पर्श' आणि 'श्वास' मानले आहे. ज्याप्रमाणे तापमानातील बदल आपल्याला सुखावह किंवा दाहक वाटू शकतात, तसेच शब्द कधी मायेची उब देतात, तर कधी अन्यायाविरुद्ध लढण्याची आग (धग) निर्माण करतात. मानवी जीवनातील नैराश्य, आशा, वेदना, न्याय आणि नातेसंबंध या सर्व छटांना शब्दांच्या तापमानाशी जोडून कवीने एक व्यापक पट मांडला आहे.

२. काव्यसौंदर्य (भाषिक वैशिष्ट्ये)

कवीने अतिशय समर्पक रूपकांचा आणि प्रतिकांचा वापर केला आहे:

 * विरोधाभासाचा वापर: 'हिमासारखा थंडावा' आणि 'अग्नीसारखी चेतना' यांतून शब्दांची दोन टोकाची रूपे स्पष्ट होतात.

 * प्रतीके: आशेचा कंदील, मायेची फुंकर, सांत्वनाचं पांघरूण, आणि धैर्याचा दीपस्तंभ ही प्रतीके कवितेला अधिक प्रवाही आणि चित्रदर्शी बनवतात.

 * रचना: कवितेची मांडणी मुक्तछंदात असली, तरी त्यातील लयबद्धता मनाला भिडते. प्रत्येक कडव्यात शब्दांचे एक नवीन कार्य (उदा. जखमेवर फुंकर घालणे किंवा अन्यायाविरुद्ध रणशिंग फुंकणे) समोर येते.

३. भावनिक परिणाम (अर्थसौंदर्य)

ही कविता वाचताना शब्दांच्या शक्तीची जाणीव होते. कवी म्हणतो त्याप्रमाणे:

> "मौनाच्या कोसळणाऱ्या भिंतींत, संवादाचं निर्मळ झिरपणं..."

> 

हे ओळ नातेसंबंधांमधील शब्दांचे महत्त्व अधोरेखित करते. शब्द केवळ बोलण्यासाठी नसून ते मने जोडण्यासाठी आणि विचारांना दिशा देण्यासाठी असतात, हा संदेश अत्यंत प्रभावीपणे पोहोचतो. शेवटच्या ओळींमधील 'ऊब' आणि 'धग' हे दोन शब्द कवितेचा सारांश सांगतात—एक निर्मितीसाठी आणि दुसरे जागृतीसाठी.

४. निष्कर्ष

'शब्दांचं तापमान' ही कविता वाचकाला अंतर्मुख करते. आपण काय बोलतो, कसे बोलतो आणि आपल्या शब्दांतून समोरच्याला काय मिळते (उब की दाह), याचा विचार करायला लावणारी ही एक संवेदनशील आणि प्रगल्भ रचना आहे. 'मानवतेचा प्रकाशमार्ग' दाखवणारी शब्दांची ही नक्षत्रमाळ वाचकाच्या मनावर कायमचा ठसा उमटवते.

अशोक बी कांबळे, नागपूर 

एआय

🟰🟰🟰🟰

आदरणीय अशोक बी. कांबळे सर, नागपूर,

नमस्कार सर,

आपण अतिशय सूक्ष्म निरीक्षणातून, संवेदनशीलतेने आणि साहित्यिक जाणिवेतून लिहिलेला हा सखोल रसग्रहणात्मक अभिप्राय वाचून मनःपूर्वक आनंद झाला. आपल्या शब्दांतून कवितेच्या आशयाचे, भावसौंदर्याचे आणि भाषिक वैशिष्ट्यांचे जे सुस्पष्ट दर्शन घडते, ते अत्यंत प्रेरणादायी आहे.

“शब्दांचं तापमान” या कवितेतील ऊब आणि धग या दोन टोकांच्या भावछटा आपण नेमक्या पकडल्या आहेत. शब्दांच्या सामर्थ्याचा घेतलेला हा अभ्यासपूर्ण वेध कवितेच्या अंतरंगात नेणारा आहे. आपले रसग्रहण हे केवळ परीक्षण न राहता, ते एका संवेदनशील वाचकाचे आत्मीय संवाद बनले आहे.

आपण वापरलेली शब्दसंपदा, नेमकी मांडणी आणि संतुलित दृष्टिकोन यामुळे हा अभिप्राय अधिकच प्रभावी झाला आहे. कवितेतील प्रतीकं, रूपकं आणि भावनिक परिणाम यांचे केलेले विश्लेषण अत्यंत अभ्यासपूर्ण आणि रसिकतेचा ठसा उमटवणारे आहे.

आपल्या अशा सुसंस्कृत, सर्जनशील आणि प्रोत्साहनपर प्रतिक्रियेमुळे लेखनाला नवी ऊर्जा मिळते. हीच ऊर्जा पुढील सर्जनशील प्रवासाला दिशा देणारी ठरते.

आपल्या मनःपूर्वक सदिच्छांसाठी आणि प्रेरणादायी शब्दांसाठी हार्दिक आभार.

आपल्या साहित्यिक वाटचालीस मनःपूर्वक शुभेच्छा. 🙏🙂

– गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर

🙏🙏🙏🙏