लेख - सायलेंट डिव्होर्स

लेख - सायलेंट डिव्होर्स

सायलेंट डिव्होर्स म्हणजे कायदेशीर घटस्फोट नव्हे, घर सोडणे नव्हे किंवा नात्याला अधिकृत पूर्णविराम देणेही नव्हे. सायलेंट डिव्होर्स म्हणजे एकाच घरात राहून, एकाच छताखाली जगूनसुद्धा मनाने हळूहळू एकमेकांपासून दूर निघून जाणे. बाहेरून पाहिले तर संसार सुरळीत चाललेला दिसतो; मात्र आतून नात्याचा गाभा रिकामा होत जातो. संवाद केवळ गरजेपुरता मर्यादित राहतो, भावना व्यक्त होणे थांबते आणि समजून घेण्याची इच्छाही हळूहळू संपुष्टात येते. हे वेगळेपण शांत असते आणि म्हणूनच ते अधिक धोकादायक ठरते. कारण येथे ओरड नाही, तक्रार नाही, वाद नाही—आणि त्यामुळे कुणालाही वेदना दिसत नाहीत. नातं तुटत असताना आवाज होत नाही; मात्र आतून व्यक्ती मोडत असते. हा तुटलेपणा शब्दांत मांडता येत नसल्याने तो अधिक खोलवर जखम करून जातो. सायलेंट डिव्होर्स हा असा भावनिक दुरावा आहे, जो हळूहळू माणसाच्या आत्मविश्वासावर, अस्तित्वावर आणि आत्मसन्मानावर घाला घालतो.

आज असंख्य स्त्रिया अशा सायलेंट दिवसांमधून जगत आहेत. त्यांच्या आयुष्यात मुले आहेत, जबाबदाऱ्या आहेत, संसार आहे; पण त्यांच्या मनातील वेदनांकडे पाहायला कुणालाच वेळ नाही. त्या ओरडत नाहीत, तक्रार करत नाहीत, कारण त्या समजावून-समजावून थकलेल्या असतात. नवऱ्याचे अविचारी शब्द, सततचे दुर्लक्ष, भावनिक अनुपस्थिती आणि न समजून घेणारी वागणूक त्या शांतपणे सहन करत राहतात. ही शांतता कमजोरीचे नव्हे, तर थकव्याचे प्रतीक असते. समाजाने शिकवलेली ‘जुळवून घे’ ही शिकवण त्यांच्या मनावर इतकी ठसलेली असते की स्वतःच्या वेदनांना आवाज देणेही त्यांना चुकीचे वाटू लागते. घर टिकवण्यासाठी, नातं वाचवण्यासाठी आणि संसार चालवण्यासाठी त्या स्वतःला मागे सारतात; मात्र या सततच्या दुर्लक्षामुळे त्यांचे अस्तित्व हळूहळू धूसर होत जाते.

ती स्त्री नातं तोडत नाही, घर सोडत नाही, कारण तिला तिच्या लेकरांचे भविष्य उद्ध्वस्त करायचे नसते. आई म्हणून ती मजबूत राहते, मुलांसमोर हसते, त्यांची काळजी घेते आणि घर चालवत राहते. मात्र बायको म्हणून ती दररोज थोडी-थोडी तुटत असते. तिच्या मौनाचा अर्थ ‘सगळं ठीक आहे’ असा लावला जातो; प्रत्यक्षात मात्र ते मौन तिच्या वेदनांचा शेवटचा टप्पा असतो. मुलांसाठी ती स्वतःला सावरते; पण मनाच्या कोपऱ्यात साचलेली रिकामेपणाची भावना तिला आतून पोखरत राहते. मुलांना सुरक्षित वातावरण देण्यासाठी ती स्वतःच्या भावनांवर पडदा टाकते; परंतु हेच मौन मुलांच्या मनावर नकळत परिणाम करत असते. संवादविरहित घरात वाढणारी मुलेही भावनिकदृष्ट्या गोंधळलेली होतात.

सायलेंट डिव्होर्समध्ये केवळ स्त्रीच नव्हे, तर पुरुषही अनेकदा भावनिकदृष्ट्या अडकलेला असतो. भावना व्यक्त करणे म्हणजे दुबळेपणा, अशी धारणा असलेली सामाजिक रचना त्याला गप्प राहायला शिकवते. जबाबदाऱ्यांचा ताण, अपेक्षांचे ओझे आणि संवादकौशल्याचा अभाव यामुळे तोही हळूहळू भावनिकदृष्ट्या दूर जातो. मात्र त्याचे मौन समाजाला स्वाभाविक वाटते, तर स्त्रीचे मौन समजूतदारपणा म्हणून स्वीकारले जाते. याच ठिकाणी संवादाचा दुरावा अधिक खोलवर जातो. नात्यांमध्ये मोकळेपणाने बोलण्याऐवजी गृहीतकांवर संसार चालवला जातो आणि हाच सायलेंट डिव्होर्सचा पाया ठरतो.

सायलेंट डिव्होर्सचा सर्वांत गंभीर परिणाम मानसिक आरोग्यावर होतो. सतत दुर्लक्षित राहणे, न समजून घेतले जाणे आणि भावनिक आधाराचा अभाव यामुळे स्त्री नैराश्य, चिंता आणि आत्ममूल्य गमावण्याच्या टप्प्यावर पोहोचते. ती हसते, काम करते, जबाबदाऱ्या निभावते; पण आतून ती एकाकी असते. समाजाला हे दुःख दिसत नाही, कारण जखमा आवाज करत नाहीत. मोठे वाद नसतात; तरीसुद्धा दररोज नात्याचा अंत होत असतो. ही वेदना अधिक तीव्र असते, कारण येथे कुणालाच थेट दोष देता येत नाही.

सायलेंट डिव्होर्स टाळण्यासाठी संवाद ही एकमेव गुरुकिल्ली आहे. बोलणे म्हणजे भांडण नव्हे, तर समजून घेण्याची प्रक्रिया आहे, हे नात्यांनी स्वीकारणे गरजेचे आहे. भावना दडपण्याऐवजी व्यक्त करणे, एकमेकांना ऐकून घेणे आणि गरज भासल्यास समुपदेशनाचा आधार घेणे नात्याला नवसंजीवनी देऊ शकते. समाजानेही स्त्रीच्या मौनाला सहनशीलता समजण्याची चूक थांबवली पाहिजे.

सायलेंट डिव्होर्स हा आवाज न करता होणारा वेगळेपणा आहे, जो रोज एका स्त्रीला—आणि अनेकदा एका पुरुषालाही—आतून तोडत असतो. हे नात्याचे अपयश नसून संवादाच्या अपयशाचे द्योतक आहे. वेळेत ओळखले, समजून घेतले आणि संवादाने भरून काढले, तर हे मौन पुन्हा शब्दांत बदलू शकते. नात्यांना वाचवण्यासाठी केवळ घर टिकवणे नव्हे, तर मन जोडणे गरजेचे आहे.

©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई

दिनांक : ०२/०१/२०२६ वेळ : १७:०१