लेख – समाजमाध्यमे : संवादाचे साधन की दुराव्याचे कारण?

लेख – समाजमाध्यमे : संवादाचे साधन की दुराव्याचे कारण?

मानवजातीचा इतिहास म्हणजे संवादाचा इतिहास आहे. आदिमानवाने गुहेच्या भिंतींवर उमटवलेली चित्रे असोत किंवा संतांनी शब्दांतून पेरलेले विचार—संवादानेच माणूस माणसाशी जोडला गेला. काळ बदलला, साधने बदलली; मात्र संवादाची गरज अधिक तीव्र आणि व्यापक होत गेली. आज समाजमाध्यमे या संवादप्रवासाची सर्वांत प्रभावी, वेगवान आणि सर्वव्यापी पायरी ठरली आहेत. एका क्षणात भावना, विचार, बातम्या आणि अनुभव जगाच्या दुसऱ्या टोकापर्यंत पोहोचतात. अंतराच्या भिंती कोसळतात, वेळेची बंधने सैल होतात. हरवलेली नाती पुन्हा सापडतात आणि विस्मरणात गेलेले आवाज पुन्हा ऐकू येतात. या अर्थाने समाजमाध्यमे संवादाची सामर्थ्यशाली साधनं ठरतात. मात्र याच वेगात एक सूक्ष्म पण महत्त्वाचा प्रश्न उभा राहतो—हा संवाद खरा आहे की केवळ त्याचा भास? शब्दांची रेलचेल वाढली असली, तरी शब्दांआड दडलेली संवेदना तितक्याच तीव्रतेने पोहोचते आहे का, याचा विचार करणे आज आवश्यक ठरते.

समाजमाध्यमांचे सर्वांत मोठे योगदान म्हणजे अभिव्यक्तीला मिळालेली व्यापक मोकळीक. पूर्वी काही निवडक वर्गांपुरता मर्यादित असलेला संवाद आज सामान्य माणसाच्या हातात आला आहे. आपले मत मांडण्याची, प्रश्न विचारण्याची आणि अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवण्याची संधी समाजमाध्यमांनी उपलब्ध करून दिली. सामाजिक चळवळींना बळ मिळाले, दुर्लक्षित घटकांचे अनुभव प्रकाशात आले आणि मदतीची आवाहने क्षणार्धात हजारो मनांपर्यंत पोहोचू लागली. संवाद शब्दांपुरता न राहता कृतीत उतरू लागला. परंतु याच खुलेपणात अपूर्ण माहिती, अफवा आणि भावनिक चिथावणी यांचा प्रसारही वेगाने होऊ लागला. संवाद समजून घेण्यासाठी न राहता जिंकण्यासाठी वापरला जाऊ लागतो. चर्चा वादात रूपांतरित होतात आणि मतभिन्नता शत्रुत्वाची बीजे पेरते. संवाद सुरू असतो; मात्र त्यामागील समजूत हळूहळू हरवते.

नातेसंबंधांच्या पातळीवर समाजमाध्यमांचा परिणाम अधिक खोल आणि गुंतागुंतीचा आहे. दूरदेशी गेलेली मुले आई-वडिलांच्या आयुष्यात सहभागी होतात, मित्रांचे सुखदुःख क्षणार्धात समजते आणि आधार व सहवेदना सहज व्यक्त होतात. तरीही प्रत्यक्ष संवादाचे क्षण कमी होत चालले आहेत. कुटुंब एकत्र असते; पण प्रत्येकजण आपल्या-आपल्या स्क्रीनमध्ये गुंतलेला असतो. डोळ्यांत नजर घालून उमटणारा विश्वास, शांततेतून व्यक्त होणारी जवळीक आणि न बोलताही समजून घेण्याची क्षमता डिजिटल संवादात अनेकदा हरवते. “ऑनलाइन” असूनही माणूस आतून एकटा असल्याची भावना अनुभवू लागतो. नाती टिकतात; मात्र त्यांची भावनिक खोली कमी झाल्याची जाणीव प्रकर्षाने होते.

भाषा ही संवादाचा आत्मा आहे आणि समाजमाध्यमांनी भाषेचे स्वरूप लक्षणीयरीत्या बदलले आहे. संक्षिप्त शब्दप्रयोग, अपभ्रंश, अर्धवट वाक्ये आणि असभ्य अभिव्यक्ती यांचा वापर वाढू लागला आहे. विचारपूर्वक मांडणी करण्याऐवजी तात्काळ प्रतिक्रिया देण्याची सवय बळावली आहे. परिणामी संवादाची खोली आणि विचारांची सुस्पष्टता कमी होत जाते. भाषा उथळ झाली की संवाद उथळ होतो आणि संवाद उथळ झाला की नातेसंबंधही कमकुवत होतात. हा बदल केवळ भाषिक पातळीवर मर्यादित न राहता वैचारिक आणि सामाजिक पातळीवरही दूरगामी परिणाम घडवणारा ठरतो.

तरुण पिढीवर समाजमाध्यमांचा मानसिक परिणाम विशेष तीव्रतेने जाणवतो. आभासी लोकप्रियतेच्या सततच्या तुलनांमुळे आत्ममूल्य डळमळीत होते. प्रतिसाद मिळवण्याचा ताण, स्वीकाराची तीव्र भूक आणि कृत्रिम ओळखी यांमुळे अस्वस्थता वाढते. खरे भावविश्व मुखवट्याआड लपते आणि संवाद एक प्रकारचा अभिनय वाटू लागतो. तथापि, योग्य मार्गदर्शन आणि जाणीवपूर्वक वापर केला, तर हेच समाजमाध्यम सर्जनशीलता, आत्मअभिव्यक्ती आणि आत्मविश्वास वाढवण्याचे प्रभावी साधन ठरू शकते. येथे संवादाचा हेतू निर्णायक ठरतो.

लोकशाही व्यवस्थेत समाजमाध्यमांची भूमिका अत्यंत प्रभावी आहे. सार्वजनिक मतनिर्मिती, चर्चा आणि नागरिकांचा सहभाग वाढतो; मात्र त्याच वेळी दिशाभूल, प्रचार आणि एकांगी विचारसरणी पसरवण्याची शक्यताही वाढते. त्यामुळे डिजिटल साक्षरतेचे महत्त्व अनन्यसाधारण ठरते. माहितीची पडताळणी करण्याची सवय, संवादात संयम राखणे, मतभिन्नतेचा आदर करणे आणि शब्दांची सामाजिक जबाबदारी ओळखणे—हे आधुनिक नागरिकत्वाचे अविभाज्य घटक बनले आहेत. संवादाची गुणवत्ता जपणे हीच खरी साक्षरता मानली पाहिजे.

अखेरीस, समाजमाध्यमे संवादाचे साधन की दुराव्याचे कारण, हा प्रश्न त्यांच्या स्वरूपाचा नसून आपल्या वापराचा आहे. ही माध्यमे धारदार आहेत—ती नाती जोडू शकतात आणि तोडूही शकतात. संवादात माणुसकी, संवेदना आणि विवेक टिकवला, तर समाजमाध्यमे अंतर कमी करतात; अन्यथा ती एकाकीपणाची भावना अधिक तीव्र करतात. म्हणून स्क्रीनच्या पलीकडे असलेल्या माणसाला माणूस म्हणून पाहण्याची दृष्टी विकसित करणे ही आजच्या काळाची मूलभूत गरज आहे. साधने बदलतील, संवादाचे मार्ग बदलतील; पण माणुसकी टिकली, तर संवाद कधीच संपणार नाही—तो समाजाला अधिक सुसंवादी बनवत पुढे जात राहील.

©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई 

दिनांक : ०१/०१/२०२६ वेळ : २०:३४

https://gantantranews.in/?p=13708