पुस्तक परिचय - Studies in Indian Cultural History – Volume V लेखक : पी. के. गोडे

पुस्तक परिचय - Studies in Indian Cultural History – Volume V लेखक : पी. के. गोडे

भारतीय संस्कृतीचा इतिहास केवळ राजे, राजवटी आणि युद्धे यांच्यापुरता मर्यादित नसतो. आपल्या दैनंदिन जीवनातील वस्तू, परंपरा, सण, अलंकार आणि जुन्या लिखित नोंदी यांतूनही समाजाचा इतिहास उलगडत असतो. आज सहज परिचित वाटणाऱ्या अनेक गोष्टींची मुळे कित्येक शतकांपूर्वीच्या जीवनात रुजलेली असतात. त्यांचा शोध घेण्यासाठी बारकाईने अभ्यास करावा लागतो. Studies in Indian Cultural History – Volume V हा पी. के. गोडे यांचा संशोधनग्रंथ अशाच अनेक परिचित गोष्टींचा ऐतिहासिक मागोवा घेतो.

या ग्रंथात एकूण २० संशोधनलेख आहेत. त्यांपैकी १९ लेख पी. के. गोडे यांनी लिहिले असून, नाकातील अलंकाराच्या इतिहासाशी संबंधित एक लेख आर. टी. एस. मिलर यांचा आहे. ग्रंथाच्या प्रस्तावनेत या लेखांची नऊ विषयगटांत विभागणी केली आहे. शस्त्रे, युद्धपद्धती, घोडेस्वारी, ध्वज, बैलगाडी, रथनिर्मिती, नथ आणि दिवाळी अशा विविध विषयांचा यात समावेश आहे. लेखकाच्या प्रस्तावनेनुसार, १९१६ ते १९५९ या कालखंडातील त्यांच्या ४७४ संशोधनलेखांची संपूर्ण ग्रंथसूची ‘पी. के. गोडे स्मृतिग्रंथा’त प्रकाशित झाली होती. ही माहिती लेखकाच्या दीर्घ संशोधनकार्याची व्याप्ती दाखवते.

ग्रंथाच्या सुरुवातीच्या लेखांत भारतातील बंदुका आणि बारूद यांच्या वापराचा इ.स. १४०० नंतरचा इतिहास, अग्निशस्त्रांची निर्मिती आणि त्यांचा वापर, तसेच इ.स. १४०० ते १९०० या काळातील फटाक्यांचा इतिहास मांडला आहे. अलेक्झांडरच्या भारतावरील स्वारीपासून पानिपतच्या युद्धापर्यंत म्हणजे इ.स.पू. ३२६ ते इ.स. १७६१ या कालखंडात भारतीय युद्धभूमीवरील घोडेस्वार धनुर्धरांचा अभ्यासही यात आहे. भारतातील आणि इतर देशांतील घोडेस्वारीत रिकीबचा वापर कसा विकसित झाला, तसेच गोफणीचा इतिहास काय आहे, याचाही लेखकाने शोध घेतला आहे. या लेखांतून युद्धपद्धती आणि लढाईत वापरल्या जाणाऱ्या साधनांमधील बदल समजण्यास मदत होते.

पुढील लेखांत छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या भवानी तलवारीविषयीच्या ऐतिहासिक प्रश्नाच्या अभ्यासात हरीकवी यांचे योगदान, छत्रपती संभाजी महाराज यांचा पारिजातध्वज आणि मराठ्यांचा भगवा झेंडा यांचा विचार केला आहे. भारतीय बैलगाडीची प्रागैतिहासिक आणि वैदिक पूर्वरूपे, तसेच वैदिक काळातील रथनिर्मिती आणि इ.स.पू. ११२१ मधील प्राचीन चीनमधील रथनिर्मिती यांचाही अभ्यास या ग्रंथात आहे. या विषयांमधून युद्धसाधने, वाहतुकीची साधने आणि ध्वज यांचा इतिहास समजतो. त्याचबरोबर तत्कालीन समाजजीवन आणि तंत्रज्ञानातील बदलांची माहितीही मिळते.

ग्रंथातील नथ या विषयावरील लेखांची मालिका विशेष लक्षवेधी आहे. हिंदू नथीचे प्राचीनत्व, नथीवर आधारित मराठी आणि संस्कृतमधील दोन धार्मिक कविता, शंकराचार्यांच्या नावाशी जोडल्या गेलेल्या काही ग्रंथांतील नथीविषयक उल्लेख आणि त्या उल्लेखांचा संबंधित ग्रंथांचे लेखकत्व व काल ठरवण्याच्या अभ्यासाशी असलेला संबंध, इजिप्तमधील नाकातील अलंकार आणि त्याचा बायबलमधील जुन्या परंपरांशी असलेला संबंध, तसेच हिंदू नथीचा भूतकाळ आणि वर्तमानकाळ अशा विषयांचा यात समावेश आहे. या मालिकेतील एक लेख आर. टी. एस. मिलर यांनी लिहिला आहे. हिंदू नथीवरील लेखांची मालिका पूर्ण व्हावी, या उद्देशाने त्यांचा लेख या ग्रंथात समाविष्ट करण्यात आला आहे. एका अलंकाराचा इतिहास समजून घेताना त्यामागील सामाजिक आणि सांस्कृतिक परंपरांचाही अभ्यास कसा करता येतो, हे या लेखांतून दिसते.

दिवाळीच्या इतिहासावर आधारित तीन लेख हे या ग्रंथाचे आणखी एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे. त्यांपैकी पहिला लेख Some Notes on the History of Divālī Festival (Between c. A.D. 50 and 1945) हा १९४५ मध्ये Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute या नियतकालिकात प्रसिद्ध झाला होता. १९६० मध्ये प्रकाशित झालेल्या या ग्रंथात तो पुन्हा समाविष्ट करण्यात आला आहे. या लेखात इ.स. ५० पासून १९४५ पर्यंतच्या दिवाळीविषयक ऐतिहासिक नोंदींचा मागोवा घेतला आहे. प्राचीन ग्रंथ, शिलालेख, लोकपरंपरा आणि विविध भाषांतील साहित्य यांच्या आधारे दिवाळीच्या इतिहासाचा अभ्यास केला आहे.

दिवाळीवरील दुसऱ्या लेखात ‘आदित्यपुराण’ आणि ‘नीलमतपुराण’ यांतील सुखसुप्तिका या उल्लेखांचा अभ्यास करून त्यांचा आधुनिक दिवाळी सणाशी असलेला संबंध स्पष्ट केला आहे. या लेखाच्या अनुक्रमणिकेतील शीर्षकात इ.स. ५०० ते ६०० असा कालावधी दिला आहे. मात्र पुढील लेखात याच लेखाचा संदर्भ देताना इ.स. ५०० ते ८०० असा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे पुस्तकात या कालावधीबाबत अंतर्गत विसंगती आहे. मूळ लेखातील संदर्भ तपासल्याशिवाय या दोन कालावधींपैकी एकाला अंतिम मानणे योग्य ठरणार नाही. तिसऱ्या लेखात दिवाळीच्या सणाचा इतिहास आणि त्यासंबंधीच्या विविध परंपरांचा विचार केला आहे. या तीन लेखांमुळे दिवाळीच्या इतिहासाचा अभ्यास वेगवेगळ्या लिखित आणि ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारे कसा करता येतो, हे समजते.

या सर्व लेखांतून पी. के. गोडे यांची संशोधनपद्धती दिसून येते. प्राचीन ग्रंथांतील उल्लेख, ऐतिहासिक नोंदी आणि उपलब्ध संदर्भ यांच्या आधारे विविध विषयांचा मागोवा घेण्याची लेखकाची संशोधनदृष्टी या लेखांतून दिसून येते. एखाद्या वस्तूचा किंवा परंपरेचा केवळ उल्लेख करून ते थांबत नाहीत, तर तिच्या उगमाचा आणि काळानुसार झालेल्या बदलांचा शोध घेतात. विषयांची निवडही वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. युद्धात वापरल्या जाणाऱ्या शस्त्रांपासून ते नथीसारख्या अलंकारापर्यंत आणि दिवाळीसारख्या सणापर्यंत विविध विषयांचा अभ्यास त्यांनी केला आहे.

हा ग्रंथ इतिहास, भारतीय संस्कृती, पुरातत्त्व, प्राचीन साहित्य आणि सामाजिक परंपरा यांत रस असणाऱ्या वाचकांसाठी उपयुक्त आहे. संशोधक आणि विद्यार्थ्यांना ऐतिहासिक विषयांचा अभ्यास करताना जुन्या ग्रंथांचा आणि उपलब्ध नोंदींचा आधार कसा घ्यावा, याची दिशा यातून मिळते. सामान्य वाचकांनाही आपल्या परिचयातील वस्तू आणि सण यांचा इतिहास जाणून घेण्याची संधी मिळते. नथ आणि दिवाळी यांसारख्या परिचित विषयांकडे नव्या दृष्टीने पाहण्याची प्रेरणा हा ग्रंथ देतो.

Studies in Indian Cultural History – Volume V हा केवळ ऐतिहासिक माहिती देणारा ग्रंथ नाही. तो परिचित गोष्टींकडे प्रश्न विचारून पाहण्याची आणि त्यांच्या मुळांचा शोध घेण्याची दृष्टी देतो. आपल्या संस्कृतीतील अनेक गोष्टींचा इतिहास अजूनही अभ्यासातून उलगडत असतो, याची जाणीव हा ग्रंथ करून देतो. परिचित वस्तू, परंपरा आणि सण यांच्या मुळाशी जाऊन त्यांचा इतिहास उलगडणे, हेच या संशोधनग्रंथाचे खरे मोल आहे.

पुस्तक : Studies in Indian Cultural History – Volume V

लेखक : पी. के. गोडे (परशुराम कृष्ण गोडे) 

मालिका : P.K. Gode Studies – Volume V 

प्रकाशन वर्ष : १९६० 

प्रकाशक : प्रा. पी. के. गोडे संकलित ग्रंथ प्रकाशन समिती, पुणे ४ 

भाषा : इंग्रजी 

पृष्ठसंख्या : २९८

मूल्य : रुपये २५

लिंक : https://ignca.gov.in/Asi_data/10427.pdf?utm_source=chatgpt.com

©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई

दिनांक: १३/११/२०२६ वेळ: ०२:१६