झुळुक
डॉ. निशिकान्त श्रोत्री
हलकीशी झुळूक वाऱ्याची
लाजत मुरडत आली
कवाडाचं अर्ध बंद दर ढकलून
स्वतःभोवतीच हलकासा फेर धरून
आत शिरली अन्
आरशासमोर येऊन उभी राहिली
पहायला स्वतःच्या ब्रह्म्स्वरुपाचं
मोहक प्रतिबिंब
गिरीकंदरांच्या दऱ्याखोऱ्यातलं
आपल ते रौद्रस्वरूपी
रौरवणं आणि घोंघावणं
विसरली होती ती केव्हाच
बघून पुष्करिणीतल्या
लाजऱ्या कळ्यांचं उमलणं
वृक्षवेलीचं आपल्या तालावर नाचणं
अन् कारंज्यांनी केलेली
तुषारांची स्वैर मुक्त शिंपण
साऱ्यातच भरलेला मादक सुगंध
हे सगळं आपल्यासाठी ...
आपल्या सौंदर्यासाठी ...
आपल्या मादकतेसाठी ...
सुखावली झुळूक मनोमन
अन् झेपावली हलकेच आरश्यासमोर
पाहायला आपल्या रूपाचं
प्रेमभरं कौतुक
ज्या प्रेयसीच्या तालावर नाचायला
टांगून घेतलं आजन्म
पोपडे पडलेल्या भिंतीवरच्या
गंजक्या खिळ्याला
तिच्या आसुसलेल्या आगमनानं
मनोमन सुखावला तो प्रेमवेडा आरसा
अन् धडपडू लागला सामावून घ्यायला
आपल्या प्रियतमेचं एखादं तरी
गोड प्रतिबिंब
आपल्या प्रतिबिंबासाठी
झोका घेणाऱ्या आरश्याची
प्रेमभरी धडपड पाहून
मनातच खिदळली वाऱ्याची झुळूक
अन् स्थिरावली त्याच्या नकळतच
त्याच्याच समोर जाऊन
हाच क्षण प्रतीक्षापूर्तीचा
हाच क्षण प्रेमपूर्तीचा
पण .....
तोच ठरला
दारूण अपेक्षाभंगाचा!
साऱ्या विश्वाचं प्रतिबिंब
आपल्या अंतर्यामी सामावून
सगळ्यांवर आनंद उधळणाऱ्या
त्या व्रतस्थ आरश्याला
सापडेना की आपल्याच रुपगर्वित प्रेयसीचं
सर्वव्यापी रूप!
एक धडपड केविलवाणी
आपल्या भावना प्रकट करायची
प्रियतमेला आपल्यातच सामावून घ्यायची
तिचंच सौंदर्य तिलाच दाखवायची
माहित नव्हतं दोघांनाही ...
ती चंचल तर हा स्थित
ती शाश्वत तर हा क्षणभंगूर
ती सूक्ष्म तर हा जड
ती सत्य तर हा मिथ्या
ती ब्रह्मस्वरूपी तर हा स्वस्वरूपी
कसं व्हावं दोघांचं मीलन?
त्यासाठी व्हायला हवं
अंतर्बाह्य रूपांतर
एकाचं दुसऱ्यात
------- निदान तत्कालीन तरी!
दुखावला आरसा मनोमन
संपूर्ण अपयश!
काजोळी निराशा!
गेला तिथेच भयाण तडा
त्याच्या आत्मविश्वासाला
अन् कोसळला तो तिथेच
छिन्नविच्छिन्न ठिकऱ्या होऊन!
आपल्या आगमनानं आणि बागडण्यानं
चूर झालेल्या आरश्याचं
भग्न रूप पाहून
विस्मयली मनोमन वाऱ्याची झुळूक
अन् झेपावली पुन्हा कवाडाबाहेर
आपलं प्रतिबिंब दाखवणारा
एखादा तरी आरसा शोधायला!
©️ डॉ. निशिकान्त श्रोत्री
एम.डी., डी.जी.ओ.
रसग्रहण - ‘झुळुक’ - डॉ. निशिकान्त श्रोत्री
डॉ. निशिकान्त श्रोत्री यांच्या ‘झुळुक’ या कवितेमध्ये केवळ निसर्गातील वाऱ्याच्या सूक्ष्म हालचालींचे चित्रण नसून मानवी अस्तित्वातील चंचलता आणि स्थैर्य यांच्यातील सूक्ष्म संघर्ष अत्यंत नेमकेपणाने उलगडला आहे. सूक्ष्म आणि स्थूल, बदल आणि स्थैर्य, अनुभव आणि प्रतिबिंब, इच्छा आणि वास्तव या द्वैतांमधून ही कविता तात्त्विक पातळीवर विचार करायला प्रवृत्त करते. झुळूक आणि आरसा ही दोन प्रतीके येथे केवळ दृश्य घटक राहत नाहीत, तर मानवी मनोविश्वाचे प्रतिनिधित्व करणारी सखोल रूपके बनतात. संपूर्ण कविता भावविश्वातून संकल्पनात्मक चिंतनाकडे नेणारा एक सूक्ष्म प्रवास घडवते.
कवितेची सुरुवात झुळुकीच्या मानवीकरणातून होते. “हलकीशी झुळूक वाऱ्याची” ही प्रतिमा सहज आणि तरल भासते, परंतु तिच्या “लाजत मुरडत” येण्यातून निसर्गातील ऊर्जेला मानवी भावछटा प्राप्त होते. झुळूक आरशासमोर उभी राहून स्वतःचे प्रतिबिंब पाहण्याचा प्रयत्न करते, ही कल्पना केवळ सौंदर्यदर्शनापुरती मर्यादित राहत नाही; ती आत्मभानाच्या शोधाकडे निर्देश करते. येथे कवी निसर्ग आणि चेतना यांच्यातील सीमारेषा धूसर करतात आणि अनुभवाला तात्त्विक अर्थ देतात.
पुढील भागात झुळूक स्वतःच्या प्रभावाने प्रभावित झाल्याचे चित्र निर्माण होते. “लाजऱ्या कळ्यांचं उमलणं”, “वृक्षवेलींचं नृत्य” आणि “तुषारांची मुक्त शिंपण” या प्रतिमा निसर्गातील सौंदर्याचे दृश्य रूप घडवतात. मात्र या सौंदर्याचा स्रोत केवळ बाह्य जग नसून झुळुकीच्या अनुभवाची दृष्टी आहे, हे येथे सूचित होते. त्यामुळे सौंदर्य हे वस्तुनिष्ठ नसून अनुभवनिष्ठ आहे, हा महत्त्वाचा तात्त्विक विचार पुढे येतो. “हे सगळं आपल्यासाठी” या भावनेतून सूक्ष्म अहंभावाचाही संकेत मिळतो, जो कोणत्याही आत्मभानाशी जोडलेला नैसर्गिक टप्पा आहे.
आरशाचे चित्रण कवितेतील दुसरा आणि अधिक गंभीर स्तर उलगडते. “पोपडे पडलेल्या भिंतीवरच्या गंजक्या खिळ्याला टांगलेला आरसा” ही प्रतिमा केवळ भौतिक स्थिती दर्शवत नाही, तर अस्तित्वाच्या अस्थिरतेचे प्रतीक बनते. आरसा सतत इतरांचे प्रतिबिंब दाखवतो, परंतु स्वतःच्या अस्तित्वाबाबत तो रिकामा राहतो. त्यामुळे येथे एक मूलभूत प्रश्न निर्माण होतो—जो सर्वांना पाहतो, तो स्वतःला पाहू शकतो का? या प्रश्नातून आरशाच्या भावविश्वातील अपूर्णता आणि शोधाची सुरुवात स्पष्ट होते.
झुळूक आणि आरसा यांचे नाते केवळ भावनिक नसून तात्त्विक विरोधावर आधारलेले आहे. झुळूक ही चंचल असून सतत बदलणारी आहे; तर आरसा स्थिर, निश्चित आणि मर्यादित स्वरूपाचा आहे. झुळूक सूक्ष्म आणि प्रवाही आहे, तर आरसा ठोस आणि स्थूल आहे. या विरोधातून कवी असा महत्त्वपूर्ण निष्कर्ष सूचित करतात की भिन्न अस्तित्वांचे एकत्रीकरण सहज शक्य नसते, कारण प्रत्येकाची अस्तित्वाची पातळी वेगवेगळी असते. त्यामुळे त्यांचे मिलन हे केवळ प्रतीकात्मक स्तरावरच शक्य राहते, प्रत्यक्ष वास्तव पातळीवर नाही.
या विरोधाभासातूनच अपेक्षा आणि वास्तव यांचा संघर्ष निर्माण होतो. आरसा झुळुकीचे प्रतिबिंब सामावू इच्छितो, परंतु झुळूक सतत प्रवाही असल्याने ती स्थिर प्रतिमेत अडकू शकत नाही. येथे एक महत्त्वाचा तात्त्विक निष्कर्ष स्पष्ट होतो—सतत बदलणाऱ्या अस्तित्वाचे स्थिर प्रतिबिंब निर्माण करणे शक्य नसते. त्यामुळे आरशाचं “अपयश” हे भावनिक नसून संकल्पनात्मक मर्यादेचे निदर्शक आहे.
कवितेत कोणत्याही एका घटकाचे गौरवीकरण केलेले नाही. झुळूक जितकी आकर्षक आहे, तितकीच ती अस्थिर आहे. आरसा जितका स्पष्ट आहे, तितका तो मर्यादित आहे. या संतुलित मांडणीतून कवी एक वस्तुनिष्ठ दृष्टिकोन ठेवतात. त्यामुळे कविता एकांगी राहत नाही, तर ती बहुपरिमिती विश्लेषण बनते.
आरशाच्या “तडा जाणे” या प्रतिमेत अपेक्षा आणि वास्तव यांच्यातील संघर्षाचे प्रतीकात्मक विघटन दिसते. हे विघटन केवळ भावनिक नसून संकल्पनात्मक आहे, कारण आरशाने ज्या स्थिरतेवर विश्वास ठेवला होता, तीच येथे प्रश्नांकित होते. त्यामुळे ही प्रतिमा मानवी मनाच्या अस्थिर अपेक्षांचेही प्रतिनिधित्व करते.
कवितेचा शेवट अत्यंत अर्थपूर्ण आहे, कारण तो कोणताही अंतिम निष्कर्ष देत नाही. झुळूक पुन्हा नवीन आरशाचा शोध घेण्यासाठी निघते. याचा अर्थ असा की आत्मप्रतिबिंबाचा शोध हा स्थिर नसून सतत चालणारी प्रक्रिया आहे. प्रत्येक प्रतिबिंब नवे असते, परंतु तेही अपूर्णच राहते. त्यामुळे जीवनाचा अर्थ हा पूर्णत्वात नसून शोधाच्या प्रवाहात आहे.
भाषिक दृष्ट्या कविता अत्यंत समृद्ध असूनही भाषेचा वापर नियंत्रित, नेमका आणि अर्थकेंद्रित ठेवण्यात आला आहे. अलंकारिकता कमी करून अर्थगर्भता वाढवली गेली आहे, ही या कवितेची मोठी ताकद आहे.
अंततः ‘झुळुक’ ही कविता केवळ निसर्गचित्रण नसून अस्तित्व, प्रतिबिंब आणि आत्मभान यांचा सूक्ष्म तात्त्विक अभ्यास आहे. ती वाचकाला केवळ भावनिक पातळीवर गुंतवून ठेवत नाही, तर त्याला विचार करण्यास प्रवृत्त करते. झुळूक आणि आरसा यांच्यातील संघर्षातून जीवनातील स्थैर्य आणि चंचलता यांचे वास्तव स्वरूप स्पष्ट होते. त्यामुळे ही कविता भावनिक अनुभवाबरोबरच बौद्धिक आणि तात्त्विक जाणिवेचा समृद्ध आविष्कार ठरते.
©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई
दिनांक: १९/०५/२०२६ वेळ: २२:०५
Post a Comment