मावळतीवर
डॉ. निशिकान्त श्रोत्री
निसर्गाने नेमलेल्या नियमांनी
नियतीने आखून दिलेल्या चाकोरीत
आयुष्याने नेलेल्या मार्गावर
जीवनक्रमण करत आलो
विहित कर्मे समर्पित निरपेक्ष बुद्धीने करता करता
मावळतीच्या क्षितिजासमीप
नकळतच येऊन पोहोचलो
उगवतीच्या कोवळ्या उन्हाचे
मध्यान्हाला झालेले रणरणते ऊन
हळू हळू कसे क्षीण होत गेले
मावळतीच्या क्षितिजावर
समजलेच नाही
तरीही याच लोभसवाण्या
भेडसावणाऱ्या मावळतीच्या क्षितिजावरून
हातून सुटलेले कित्येक छंद
जाणवतायत मोहकशी साद घालतांना
माझ्यातल्या लपलेल्या कौशल्यांना
उदयोन्मुख व्हायचे आव्हान देतांना
किती आतुरतेने
तिन्हीसांजेला उषःकालासाठी
मध्यरात्रीला भेटावेच लागेल
निसर्गाचे हे चक्र
उलटे कसे फिरेल माझ्यासाठी
पुन्हा उदयाची आंस असली तरी
परतीचा मार्ग
केव्हाच बंद झाला आहे
पुन्हा प्राचीवर यायला
मावळतीच्या क्षितिजा पलीकडे
बुडी मारायलाच हवी..
पश्चिमेला मावळायालाच हवे..
अस्त करून घ्यायलाच हवा.
©️ डॉ. निशिकान्त श्रोत्री
एम.डी., डी.जी.ओ.
रसग्रहण - “मावळतीवर” — कवी : डॉ. निशिकान्त श्रोत्री
“मावळतीवर” ही कविता मानवी जीवनाच्या संध्याकाळी उमटणाऱ्या अंतर्मुख जाणिवांचे अत्यंत सूक्ष्म, भावस्पर्शी आणि तत्त्वगर्भ चित्रण करणारी चिंतनप्रधान रचना आहे. आयुष्याचा प्रदीर्घ प्रवास पार करताना मनुष्य नकळत अस्ताच्या क्षितिजाजवळ येऊन उभा राहतो. मागे वळून पाहताना जगलेले क्षण, अपूर्ण राहिलेल्या इच्छा, हातातून निसटलेले छंद आणि काळाच्या प्रवाहात विरत गेलेली स्वप्ने यांची हळवी जाणीव मनाला स्पर्शून जाते. मावळतीच्या शांत प्रकाशात उभे राहून स्वतःच्या अस्तित्वाचा अर्थ शोधणाऱ्या मनाची ही कविता आहे. अस्त म्हणजे समाप्ती नसून नव्या उषःकालाची शांत प्रतीक्षा आहे, हा आशावादी आणि वैश्विक विचार कवितेच्या प्रत्येक ओळीतून जाणवत राहतो.
कवितेच्या प्रारंभी कवी जीवनप्रवासाचे अत्यंत संयत आणि तत्त्वनिष्ठ चित्र उभे करतात. “निसर्गाने नेमलेल्या नियमांनी” आणि “नियतीने आखून दिलेल्या चाकोरीत” या ओळी मानवी जीवनाच्या अपरिहार्य प्रवाहाची जाणीव करून देतात. मनुष्य स्वतःला स्वतंत्र समजत असला तरी तो निसर्गनियमांच्या अदृश्य चौकटीतच जगत असतो, हा गहन आशय येथे व्यक्त होतो. “विहित कर्मे समर्पित निरपेक्ष बुद्धीने” या शब्दांमधून कर्मयोगाची संकल्पना प्रभावीपणे प्रकट होते. आयुष्याने दाखविलेल्या वाटेवर कर्तव्यभावनेने चालत राहणारा माणूस नकळत जीवनसंध्येपर्यंत येऊन पोहोचतो, ही जाणीव अत्यंत हळुवार आणि अंतर्मुख करणारी आहे. “जीवनक्रमण” ही प्रतिमा येथे संपूर्ण आयुष्याच्या अखंड प्रवासाचे रूपक बनते.
उगवतीपासून मावळतीपर्यंतचा सूर्यप्रवास कवितेत मानवी जीवनाचे प्रभावी प्रतीक म्हणून येतो. “उगवतीच्या कोवळ्या उन्हाचे मध्यान्हाला झालेले रणरणते ऊन” या प्रतिमेत बाल्य, तारुण्य आणि कर्मशील प्रौढत्व यांचे सुंदर रूपकात्मक दर्शन घडते. “कोवळे ऊन” निरागसतेचे प्रतीक ठरते, तर “रणरणते ऊन” संघर्षमय जीवनाचे दाहक वास्तव व्यक्त करते. पुढे तेच ऊन हळूहळू क्षीण होत जाते, ही प्रतिमा वृद्धत्वाच्या अपरिहार्य शांततेचे दर्शन घडवते. येथे रूपक अलंकार अत्यंत प्रभावीपणे वापरला गेला आहे. “मावळतीचे क्षितिज” ही प्रतिमा केवळ जीवनसंध्येचे प्रतीक राहत नाही; तर ती आत्मपरीक्षणाच्या टप्प्याचेही प्रतीक बनते. काळाचा प्रवाह किती निःशब्दपणे पुढे जातो, याची तीव्र जाणीव या भागातून होते.
कवितेतील सर्वाधिक हृदयस्पर्शी भाग म्हणजे “हातून सुटलेले कित्येक छंद” या ओळींमध्ये दडलेली हुरहूर. आयुष्यभर जबाबदाऱ्यांच्या ओझ्याखाली अनेक इच्छा, आवडी आणि कौशल्ये दडपली जातात. जगण्याच्या धावपळीत स्वतःसाठी जगण्याची संधी नकळत हरवून जाते. जीवनाच्या मावळतीला पोहोचल्यावरच त्या हरवलेल्या स्वप्नांची बोच अधिक तीव्रतेने जाणवू लागते. येथे करुण रसाची सूक्ष्म छटा अनुभवास येते. “मोहकशी साद घालतांना” या शब्दप्रयोगातून मानवीकरण अलंकाराचे सुंदर दर्शन घडते. सुप्त छंद जणू सजीव होऊन कवीला पुन्हा नव्याने जगण्याचे आमंत्रण देत आहेत, अशी अनुभूती निर्माण होते. “माझ्यातल्या लपलेल्या कौशल्यांना उदयोन्मुख व्हायचे आव्हान” या ओळींमध्ये आशा, सर्जनशीलता आणि आत्मपुनर्जन्माची भावना प्रभावीपणे व्यक्त होते. अपूर्णतेच्या वेदनेतूनच नव्या अर्थाच्या शोधाला प्रारंभ होतो, ही जाणीव या भागातून प्रकर्षाने जाणवते.
“तिन्हीसांजेला उषःकालासाठी मध्यरात्रीला भेटावेच लागेल” या ओळी कवितेचे तात्त्विक केंद्रस्थान ठरतात. प्रत्येक समाप्तीच्या गर्भात नव्या आरंभाचे बीज दडलेले असते, हा निसर्गाचा चिरंतन नियम येथे व्यक्त झाला आहे. दिवस संपल्यानंतरच नवी पहाट जन्म घेते, त्याचप्रमाणे जीवनातील अस्तही नव्या शक्यतांचा मार्ग मोकळा करत असतो. “परतीचा मार्ग केव्हाच बंद झाला आहे” या ओळींमध्ये काळाच्या अपरिवर्तनीय प्रवाहाची वेदनादायी जाणीव दडलेली आहे. भूतकाळात परत जाता येत नाही, हे सत्य स्वीकारताना मनामध्ये निर्माण होणारी असहायता येथे सूक्ष्मपणे व्यक्त झाली आहे. या भागात शांत रस प्रधान असून करुण रसाची मंद किनार जाणवते. “अस्त” हा शब्द येथे अंताचे प्रतीक न राहता आत्मविलयनातून घडणाऱ्या नव्या चेतनेचे प्रतीक बनतो.
कवितेच्या शेवटच्या ओळींमध्ये जीवनतत्त्वज्ञानाची अत्यंत प्रभावी अभिव्यक्ती दिसून येते. “मावळतीच्या क्षितिजा पलीकडे बुडी मारायलाच हवी” या प्रतिमेतून अस्ताला धैर्याने सामोरे जाण्याची प्रगल्भ मानसिकता व्यक्त होते. “पश्चिमेला मावळायलाच हवे” आणि “अस्त करून घ्यायलाच हवा” या ओळींमध्ये स्वीकार, समर्पण आणि कालचक्रावरील विश्वास यांचा अद्भुत संगम अनुभवास येतो. अस्त म्हणजे विनाश नव्हे; तर नव्या उगवतीसाठी आवश्यक असलेले शांत विलयन आहे, हा अत्यंत उदात्त विचार येथे अधोरेखित होतो. म्हणूनच कवितेतील मावळतीची प्रतिमा निराशेची वाटत नाही; उलट ती नव्या शक्यतांच्या शांत प्रतीक्षेची प्रतीकात्मक चाहूल बनते.
कवितेची भाषा अत्यंत तरल, प्रवाही आणि भावसंपन्न आहे. शब्दांमध्ये कृत्रिम अलंकरणाचा अतिरेक नाही; मात्र प्रत्येक प्रतिमा अर्थगर्भ आणि सूचक आहे. “उगवती”, “मध्यान्ह”, “तिन्हीसांज”, “प्राची”, “मावळती” अशा प्रतिमांमधून कवी जीवनाचे गूढ तत्त्वज्ञान सहज उलगडतात. प्रतीकात्मकता, रूपक, मानवीकरण आणि विरोधाभासात्मक भावछटा यांचा अत्यंत नैसर्गिक वापर कवितेला कलात्मक उंची प्रदान करतो. “मावळती”, “अस्त”, “तिन्हीसांज” या शब्दांतील ध्वनिलालित्य कवितेला संथ, गंभीर आणि चिंतनशील लय प्रदान करते. या शब्दांचा उच्चार मनामध्ये विरक्ती, शांतता आणि अंतर्मुखता निर्माण करतो. संथ प्रवाही शब्दरचना वाचकाला कवितेच्या भावविश्वात पूर्णपणे गुंतवून ठेवते.
“मावळतीवर” ही कविता केवळ वृद्धत्वाचे चित्रण करणारी रचना नाही; तर ती मानवी अस्तित्वाच्या अखंड प्रवासाचे सखोल तत्त्वचिंतन आहे. जीवनाच्या मावळतीतही सुप्त स्वप्नांची आस जिवंत राहते, आत्मशोधाची ओढ संपत नाही आणि अस्तामध्येही नव्या प्रभातीचे बीज दडलेले असते, ही आशावादी जाणीव कविता वाचकाला देते. प्रत्येक वृद्ध होत जाणाऱ्या मनाची ही सामूहिक व्यथा आणि तितकीच सामूहिक आशा आहे. म्हणूनच ही कविता मनात केवळ विषाद निर्माण करत नाही; उलट शांत स्वीकार, आत्मपरीक्षण आणि जीवनाच्या चिरंतन प्रवाहाविषयीची प्रगल्भ समज देत अंतःकरणाला विलक्षण समृद्ध करून जाते.
©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई
दिनांक: १९/०५/२०२६ वेळ: १९:१७
Post a Comment