लेख - विवेकाच्या प्रकाशाकडे वाटचाल

शब्दवेध साहित्य मंच, पुणे

आयोजित 

लेख स्पर्धा

विषय: "अंधश्रद्धेच्या विळख्यात अडकलेला समाज"

शीर्षक: विवेकाच्या प्रकाशाकडे वाटचाल

मानवी समाजाची ओळख त्याच्या विचारसरणीवर ठरते. ज्ञान, अनुभव आणि विवेक यांच्या आधारावर प्रगतीचा मार्ग निश्चित होतो. ज्या ठिकाणी तर्कशुद्धता रुजते, तेथे विकासाला नवी दिशा मिळते. परंतु जिथे अज्ञान आणि भीती मनावर वर्चस्व गाजवतात, तेथे अंधश्रद्धा पाय रोवते. अंधश्रद्धा ही केवळ चुकीची समजूत नसते. ती मानसिक गुलामगिरी निर्माण करणारी शक्ती असते. ती विचारांचे स्वातंत्र्य हरवते. निर्णयक्षमता कमकुवत करते. योग्य-अयोग्य यातील फरक अस्पष्ट करते. “जिथे अज्ञान, तिथे अंधार” ही म्हण या संदर्भात अत्यंत सार्थ ठरते. मानवाला असुरक्षिततेची जाणीव झाली की तो आधार शोधतो. बहुतेक वेळा हा आधार तर्कावर आधारित नसतो. तो भीतीवर आधारलेला असतो. काही प्रथा परंपरेच्या नावाखाली टिकून राहतात. त्या प्रथांचा खरा अर्थ हरवतो. केवळ अनुकरण उरते. अशा प्रवृत्तींमुळे जुनाट विचारांना खतपाणी मिळते. आधुनिक विज्ञानाने अनेक प्रश्नांची उकल केली आहे. तरीही अंधश्रद्धेचे अस्तित्व टिकून आहे. ही स्थिती समाजाच्या प्रगतीच्या वाटेत गंभीर अडसर ठरते. अंधश्रद्धेमुळे माणूस स्वतः विचार करण्याऐवजी इतरांवर अवलंबून राहतो. भोंदू प्रवृत्तीला संधी मिळते. लोकांची फसवणूक होते. आर्थिक, मानसिक आणि सामाजिक पातळीवर गंभीर नुकसान होते. अंधश्रद्धा ही गंजासारखी असते; ती हळूहळू समाजाच्या विचारक्षमतेला आतून पोखरते. परिणामी व्यक्तीचा आत्मविश्वास ढासळतो. समाजाचा विकास मंदावतो. या पार्श्वभूमीवर अंधश्रद्धेच्या विळख्यात अडकलेल्या समाजाचे विश्लेषण करणे आवश्यक ठरते. तिची कारणे, स्वरूप आणि परिणाम समजून घेणे गरजेचे आहे. त्याचबरोबर विवेक, शिक्षण आणि विज्ञाननिष्ठतेच्या माध्यमातून तिचे निर्मूलन कसे करता येईल, याचा विचार करणे आवश्यक आहे. जागरूकतेचा प्रकाश पसरवला तर अज्ञानाचा अंधार दूर होऊ शकतो. हाच या लेखाचा केंद्रबिंदू आहे.

अंधश्रद्धा म्हणजे विचार न करता स्वीकारलेला विश्वास. तिची मुळे मानवी इतिहासाच्या प्रारंभी आढळतात. प्राचीन काळात निसर्गातील अनेक घटना माणसाला समजत नव्हत्या. वीज, वादळ, रोगराई किंवा दुष्काळ या घटना भयावह वाटत. या अज्ञात शक्तींच्या भीतीतून कल्पना निर्माण झाल्या. त्या कल्पनांना दैवी स्वरूप दिले गेले. “भीती हीच अंधश्रद्धेची जननी” ही उक्ती याच वास्तवाचे दर्शन घडवते. भीती कमी करण्यासाठी विविध विधी आणि प्रथा निर्माण झाल्या. कालांतराने त्या परंपरेत रुपांतरित झाल्या. विज्ञानाच्या अभावामुळे त्या काळातील माणूस निरीक्षण आणि अनुभवावर अवलंबून होता. अनेक घटनांचे खरे कारण समजत नव्हते. त्यामुळे कल्पनाशक्तीच्या आधारे निष्कर्ष काढले गेले. पुढील पिढ्यांनी त्यालाच सत्य मानले. काही प्रथांना व्यावहारिक आधार होता. आरोग्य किंवा स्वच्छतेशी संबंधित नियम त्यामागे होते. परंतु काळ बदलला. कारणे विस्मरणात गेली. उरल्या केवळ रूढी. “जुने ते सोने” या म्हणीचा अतिरेक झाला. परिणामी, कालबाह्य प्रथा टिकून राहिल्या. परंपरेचा आदर आवश्यक आणि महत्त्वपूर्ण आहे. परंतु विवेक न वापरता अनुकरण करणे घातक ठरते. अंधश्रद्धा पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आल्यामुळे तिची पकड घट्ट झाली. लोकांना तीच अंतिम सत्य वाटू लागली. त्यामुळे तिच्याविरुद्ध प्रश्न विचारणे कठीण झाले. इतिहासाचा अभ्यास केल्यास अंधश्रद्धेचे मूळ अज्ञान आणि भीतीत असल्याचे स्पष्ट होते. म्हणूनच तिच्या निर्मूलनासाठी ज्ञान आणि तर्कशुद्ध विचार यांची आवश्यकता आहे.

अंधश्रद्धा समाजात अनेक रूपांनी पसरलेली दिसते. तिचा प्रभाव जीवनाच्या विविध स्तरांवर जाणवतो. ग्रामीण भागात भूत-प्रेत, जादूटोणा आणि अशुभ शक्तींवरील विश्वास अजूनही दृढ आहे. काही ठिकाणी एखाद्या आजाराचे कारण दैवी शक्तींमध्ये शोधले जाते. त्यामुळे वैद्यकीय उपचारांकडे दुर्लक्ष होते. अशा चुकीच्या समजुतींमुळे रुग्णांची स्थिती अधिक गंभीर होते. काही वेळा जीवितहानीही होते. महिलांना दोष देण्याची प्रवृत्ती काही भागांत आढळते. त्यांना “जखीण” म्हणून हिणवले जाते. त्यांच्यावर अमानुष अत्याचार केले जातात. ही बाब समाजाच्या संवेदनशीलतेवर प्रश्नचिन्ह उभी करते. शहरी भागात अंधश्रद्धा अधिक सूक्ष्म स्वरूपात दिसते. शिक्षण आणि आधुनिक साधनसामग्री असूनही अनेकजण वास्तुशास्त्र, राशिभविष्य आणि शुभ-अशुभ वेळांवर अवलंबून राहतात. घर बांधताना दिशा बदलल्याने भाग्य बदलते, अशी समजूत पसरलेली असते. विवाह जुळवताना गुण जुळणे अत्यावश्यक मानले जाते. व्यावसायिक निर्णय घेताना शुभ मुहूर्त पाहिला जातो. या सर्व प्रक्रियेत तर्काला दुय्यम स्थान दिले जाते. “जे न कळे ते देवावर ढकलावे” ही मानसिकता येथे प्रकर्षाने जाणवते. काही भोंदू व्यक्ती या परिस्थितीचा गैरफायदा घेतात. ते स्वतःला चमत्कारिक शक्तींचे धनी असल्याचे भासवतात. लोकांच्या अडचणी दूर करण्याचे आश्वासन देतात. विविध विधी आणि उपाय सुचवले जातात. त्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर पैसे घेतले जातात. असंख्य कुटुंबांची आर्थिक लूट होते आणि अनेकजण कर्जाच्या खाईत लोटले जातात. एका गावातील प्रसंग लक्षात घेण्यासारखा आहे. एका कुटुंबाने त्यांच्या आजारी मुलाला रुग्णालयात नेण्याऐवजी एका बाबावर विश्वास ठेवला. त्या व्यक्तीने काही विधी केले. मुलाची प्रकृती अधिकच खालावली. योग्य उपचार न मिळाल्यामुळे त्या मुलाचा मृत्यू झाला. ही घटना अंधश्रद्धेचे भयावह परिणाम अधोरेखित करते. अशा उदाहरणांमधून स्पष्ट होते की अंधश्रद्धा ही केवळ वैयक्तिक श्रद्धा नसून ती समाजाच्या आरोग्य आणि सुरक्षिततेला बाधा आणणारी गंभीर समस्या आहे.

अंधश्रद्धेमुळे समाजावर दूरगामी परिणाम घडतात. सर्वप्रथम तिचा परिणाम माणसाच्या विचारक्षमतेवर होतो. व्यक्ती स्वतः विचार करण्याऐवजी इतरांच्या सांगण्यावर अवलंबून राहते. त्यामुळे स्वतंत्र निर्णय घेण्याची क्षमता कमी होते. विवेकशक्ती कुंठित होते. “विवेक हरवला की मार्ग चुकतो” ही जाणीव येथे प्रकर्षाने दिसून येते. अशा स्थितीत समाजाची बौद्धिक प्रगती मंदावते. नव्या कल्पनांना प्रोत्साहन मिळत नाही. आरोग्याच्या दृष्टीने अंधश्रद्धा अत्यंत घातक ठरते. अनेक लोक आजारपणावर वैज्ञानिक उपचार घेण्याऐवजी झाडफुंक, मंत्रतंत्र किंवा जादूटोण्याचा आधार घेतात. त्यामुळे योग्य वेळी उपचार मिळत नाहीत. आजार वाढतो. काही वेळा रुग्णाचा जीव धोक्यात येतो. लसीकरण, औषधे किंवा शस्त्रक्रिया यांविषयी गैरसमज पसरतात. त्यामुळे सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्थेवरही परिणाम होतो. आर्थिक स्तरावर अंधश्रद्धा मोठे नुकसान घडवते. काही लोक आपल्या समस्या दूर करण्यासाठी तथाकथित साधू किंवा बाबांकडे धाव घेतात. ते महागडे विधी सुचवतात. त्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर पैसे घेतले जातात. अनेक कुटुंबे कर्जबाजारी होतात. कष्टाने मिळवलेले उत्पन्न वाया जाते. सामाजिक पातळीवर अंधश्रद्धेमुळे अन्याय आणि भेदभाव वाढतो. विशेषतः महिलांवर आणि दुर्बल घटकांवर त्याचा परिणाम अधिक होतो. काही ठिकाणी जादूटोण्याच्या आरोपांमुळे महिलांना छळ सहन करावा लागतो. त्यांना समाजातून बहिष्कृत केले जाते. काही वेळा हिंसाचारही होतो. त्यामुळे सामाजिक सलोखा बिघडतो. अंधश्रद्धा भीतीचे वातावरण निर्माण करते. लोक सतत अशुभ गोष्टींच्या विचारात राहतात. मानसिक ताण तीव्र होतो आणि व्यक्ती नैराश्याकडे झुकते. आत्मविश्वास कमी होतो. व्यक्तीचे जीवन अस्थिर बनते. या सर्व परिणामांमुळे अंधश्रद्धा ही समाजाच्या प्रगतीस अडथळा ठरणारी घातक शक्ती असल्याचे स्पष्ट होते.

शिक्षण हा अंधश्रद्धेविरुद्धचा सर्वात प्रभावी आणि दीर्घकालीन उपाय मानला जातो. ज्ञानामुळे माणसाच्या विचारांना दिशा मिळते. तो प्रश्न विचारायला शिकतो. प्रत्येक गोष्टीकडे तर्काच्या नजरेने पाहण्याची सवय विकसित होते. त्यामुळे चुकीच्या समजुतींची पकड हळूहळू सैल होत जाते. “विद्या हीच खरी शक्ती” ही म्हण येथे अत्यंत अर्थपूर्ण ठरते. शिक्षण माणसाला केवळ माहिती देत नाही, तर विचार करण्याची पद्धत घडवते. ज्या समाजात शिक्षणाचा प्रसार कमी असतो, तेथे अंधश्रद्धा अधिक प्रमाणात आढळते. ग्रामीण भागात आणि वंचित घटकांमध्ये वैज्ञानिक माहिती सहज उपलब्ध नसते. त्यामुळे परंपरेवर आधारित समजुती टिकून राहतात. अनेक वेळा नैसर्गिक घटनांचे कारण समजत नाही. तेव्हा लोक त्याला अलौकिक स्वरूप देतात. त्यामुळे चुकीच्या प्रथा निर्माण होतात आणि त्या दृढ होत जातात. शिक्षणामुळे व्यक्ती योग्य आणि अयोग्य यातील फरक ओळखू लागते. एखाद्या आजारामागील वैज्ञानिक कारण समजल्यास व्यक्ती योग्य उपचार स्वीकारते. ती भोंदू व्यक्तींच्या जाळ्यात अडकत नाही. विज्ञानाधारित शिक्षणामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये जिज्ञासा वाढते. प्रयोग, निरीक्षण आणि अनुभव यांमधून ते सत्य शोधायला शिकतात. शाळा आणि महाविद्यालयांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची ठरते. अभ्यासक्रमात वैज्ञानिक दृष्टिकोनाला प्राधान्य दिले पाहिजे. विद्यार्थ्यांना केवळ पाठांतर न देता प्रत्यक्ष अनुभव देणे आवश्यक आहे. विज्ञान प्रदर्शन, प्रयोगशाळा आणि चर्चासत्रे यांमधून विचारशक्ती विकसित होते. त्यामुळे विवेकशीलता वाढते. शिक्षणामुळे आत्मविश्वास वाढतो. व्यक्ती स्वतः निर्णय घेऊ लागते. ती अंधानुकरण टाळते. समाजात जागरूकता निर्माण होते. त्यामुळे अंधश्रद्धेचा प्रभाव हळूहळू कमी होतो. म्हणूनच शिक्षणाचा प्रसार हा अंधश्रद्धा निर्मूलनाचा मूलभूत आधार आहे.

माध्यमे समाजाच्या विचारविश्वावर मोठा प्रभाव टाकतात. माहितीचे प्रसारण अत्यंत वेगाने होते. त्यामुळे माध्यमांची जबाबदारी अधिक वाढते. काही वेळा माध्यमांमधून अंधश्रद्धेला नकळत खतपाणी मिळते. मनोरंजनाच्या नावाखाली चमत्कार, भुतखेत किंवा अदृश्य शक्तींचे अतिरंजित चित्रण केले जाते. त्यामुळे प्रेक्षकांच्या मनावर परिणाम होतो. भीती आणि कुतूहल निर्माण होते. दूरचित्रवाणीवरील काही कार्यक्रमांमध्ये अलौकिक घटना वास्तवासारख्या सादर केल्या जातात. त्यामुळे अनेक प्रेक्षक त्या गोष्टी सत्य मानू लागतात. चित्रपटांमध्येही अंधविश्वासाला नाट्यमय स्वरूप दिले जाते. सामाजिक माध्यमांवर अफवा अत्यंत वेगाने पसरतात आणि त्यातून चुकीची माहिती मोठ्या प्रमाणावर पसरते. कोणतीही माहिती तपासल्याशिवाय पुढे पाठवली जाते. त्यामुळे गैरसमज वाढतात. काही व्यक्ती माध्यमांचा वापर स्वतःच्या फायद्यासाठी करतात. ते चमत्कारिक शक्तींचे दावे करतात. लोकांना आकर्षित करतात. त्यांच्या समस्या सोडवण्याचे आश्वासन देतात. त्यातून आर्थिक शोषण घडते. समाजातील दुर्बल घटक अधिक फसतात. म्हणूनच माध्यमांनी जबाबदारीने वागणे आवश्यक आहे. सत्य, पडताळणी आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन यांना प्राधान्य दिले पाहिजे. अंधश्रद्धेविरुद्ध जनजागृती करणारे कार्यक्रम वाढवले पाहिजेत. वैज्ञानिक माहिती सुलभ भाषेत मांडली पाहिजे. असे झाल्यास माध्यमे समाज परिवर्तनाचे प्रभावी साधन बनू शकतात.

धर्म आणि परंपरा या मानवी जीवनातील अत्यंत महत्त्वाच्या संकल्पना आहेत. त्या समाजाला नैतिक मूल्यांची दिशा देतात. आचारसंहिता निर्माण करतात. करुणा, सहिष्णुता आणि सदाचार यांचा प्रसार करतात. परंतु या संकल्पनांचा चुकीचा अर्थ घेतला गेला की अंधश्रद्धेला वाव मिळतो. श्रद्धा आणि अंधश्रद्धा यामध्ये सूक्ष्म पण ठळक फरक असतो. श्रद्धा विवेकावर आधारित असते, तर अंधश्रद्धा भीतीवर उभी राहते. काही ठिकाणी धार्मिक विधींना अनावश्यक महत्त्व दिले जाते. त्या विधींचा मूळ उद्देश विसरला जातो. बाह्य आचारांवर भर दिला जातो, परंतु अंतर्मुखता हरवते. काही वेळा देवाच्या नावाने भीती निर्माण करून लोकांच्या भावनांवर नियंत्रण ठेवले जाते. अशुभ परिणामांची कल्पना देऊन लोकांना नियंत्रणात ठेवले जाते. त्यामुळे लोक विवेकाऐवजी अंधानुकरण करतात. “अति तिथे माती” ही म्हण येथे योग्य ठरते. परंपरेचा आदर करणे आवश्यक आहे, कारण त्या समाजाच्या अनुभवातून तयार झालेल्या असतात. परंतु प्रत्येक परंपरा काळाच्या कसोटीवर योग्य ठरेलच असे नाही. काही प्रथा कालबाह्य होतात आणि त्यांचा पुनर्विचार आवश्यक असतो. उदाहरणार्थ, प्राण्यांचा बळी देण्याची प्रथा अनेक ठिकाणी आढळते. ही प्रथा मानवी मूल्यांशी विसंगत आहे. त्यामुळे तिचा त्याग करणे आवश्यक ठरते. धर्माचा खरा अर्थ समजून घेतल्यास अंधश्रद्धा कमी होऊ शकते. धर्म माणसाला सद्गुण, शांती आणि मानवता शिकवतो. तो मनाला स्थैर्य देतो. त्यामुळे धर्माचा उपयोग आत्मिक उन्नतीसाठी व्हायला हवा, भीती निर्माण करण्यासाठी नव्हे. विवेक, मानवता आणि तर्क यांच्या आधारे धर्माचे आकलन केले तर अंधश्रद्धेला नैसर्गिकपणे आळा बसतो.

अंधश्रद्धा रोखण्यासाठी कायदे आणि सामाजिक चळवळी अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत. समाजातील फसवणूक, शोषण आणि अमानुष प्रथा थांबवण्यासाठी कायद्याचे बळ आवश्यक आहे. अंधश्रद्धा निर्मूलनासाठी विविध कायदे करण्यात आले आहेत. त्याद्वारे भोंदूगिरी, जादूटोणा आणि चमत्कारांच्या नावाखाली होणारी फसवणूक रोखता येते. कायद्यामुळे नागरिकांचे संरक्षण होते. “कायद्याचा धाक असेल तर अन्याय थांबतो” ही वस्तुस्थिती येथे दिसून येते. परंतु केवळ कायद्यावर अवलंबून राहून चालत नाही. त्यासोबत समाजप्रबोधनही आवश्यक आहे. अनेक सामाजिक कार्यकर्ते गावोगावी जाऊन जनजागृती करतात. ते लोकांना तर्कशुद्ध विचार करण्यास प्रवृत्त करतात. अंधश्रद्धेविरुद्ध प्रात्यक्षिके सादर करून लोकांमध्ये जागरूकता निर्माण केली जाते. भोंदू चमत्कारांचा पर्दाफाश केला जातो. त्यामुळे लोकांच्या मनातील भीती कमी होते. युवकांचा सहभाग या चळवळींमध्ये अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो. कारण तरुण पिढी बदलाची वाहक असते. शाळा, महाविद्यालये आणि सामाजिक संस्था यांच्या माध्यमातून जनजागृती कार्यक्रम राबवले पाहिजेत. चर्चासत्रे, नाटके आणि विज्ञान प्रदर्शन यांमधून समाजाला योग्य दिशा दिली जाऊ शकते. अशा प्रयत्नांमुळे विवेकशील समाजनिर्मितीचा पाया मजबूत होतो.

वैज्ञानिक दृष्टिकोन हा आधुनिक समाजाच्या प्रगतीचा आधारस्तंभ आहे. तर्क, निरीक्षण आणि प्रयोग या तत्त्वांवर तो उभा असतो. या दृष्टिकोनामुळे माणूस कोणतीही गोष्ट आंधळेपणाने स्वीकारत नाही. तो प्रश्न विचारतो. कारणांचा शोध घेतो. पुराव्यांची पडताळणी करतो. त्यामुळे चुकीच्या समजुती दूर होतात आणि तर्कशुद्ध विचारांची पायाभरणी अधिक मजबूत होते. “जिथे विवेक, तिथे प्रगती” ही जाणीव येथे स्पष्ट होते. वैज्ञानिक दृष्टिकोन विकसित झाला की भीती कमी होते. अज्ञात घटनांबाबत निर्माण होणारी अनावश्यक भीती नाहीशी होते. एखाद्या नैसर्गिक घटनेमागील कारण समजल्यास त्याबद्दल भीती राहत नाही. त्यामुळे मन स्थिर राहते. निर्णय अधिक योग्य आणि विचारपूर्वक घेतले जातात. आत्मविश्वास वाढतो. विवेकशील विचार हा या प्रक्रियेचा गाभा आहे. प्रत्येक गोष्टीकडे शंका आणि जिज्ञासेच्या दृष्टीने पाहणे आवश्यक असते. कोणतीही माहिती स्वीकारण्यापूर्वी तिची पडताळणी करणे गरजेचे आहे. अनुभव आणि पुरावे यांना महत्त्व दिल्यास भ्रम दूर होतात. त्यामुळे व्यक्ती स्वतःच्या विचारांवर विश्वास ठेवू लागते. शिक्षण, प्रयोग आणि अनुभव यांच्या साहाय्याने वैज्ञानिक दृष्टिकोन विकसित करता येतो. शाळा आणि महाविद्यालयांनी विद्यार्थ्यांमध्ये प्रश्न विचारण्याची सवय निर्माण केली पाहिजे. विज्ञानाशी संबंधित उपक्रमांमधून प्रत्यक्ष अनुभव दिला पाहिजे. त्यामुळे जिज्ञासा वाढते आणि विचारशक्ती विकसित होते. वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा प्रसार समाजाच्या सर्व स्तरांपर्यंत झाला पाहिजे. दैनंदिन जीवनात तर्कशुद्ध विचारांचा वापर करणे आवश्यक आहे. अफवा ऐकल्यावर तिची पडताळणी करणे, आरोग्याच्या बाबतीत तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे अशा सवयी आवश्यक आहेत. त्यामुळे विवेक दृढ होतो. समाज अधिक सुजाण बनतो. या सर्व प्रक्रियेमुळे अंधश्रद्धेची पकड सैल होते. समाज अधिक सक्षम आणि जागरूक बनतो. त्यामुळे वैज्ञानिक दृष्टिकोन हा अंधश्रद्धा निर्मूलनाचा सर्वात प्रभावी मार्ग ठरतो.

अंधश्रद्धेच्या विळख्यातून समाजाला मुक्त करणे ही केवळ एका व्यक्तीची नव्हे, तर संपूर्ण समाजाची सामूहिक जबाबदारी आहे. बदलाची सुरुवात विचारांपासून होते. जेव्हा माणूस स्वतःला प्रश्न विचारतो, तेव्हा नव्या जाणिवा निर्माण होतात. त्या जाणिवांमुळे चुकीच्या समजुती कमी होतात. विवेकाचा प्रकाश मनात उजळतो. “थेंबे थेंबे तळे साचे” या उक्तीप्रमाणे छोटे प्रयत्न मोठा बदल घडवतात. कुटुंब, शाळा आणि समाज या सर्व पातळ्यांवर जागरूकता निर्माण करणे आवश्यक आहे. मुलांना लहानपणापासून तर्कशुद्ध विचारांची सवय लावली पाहिजे. शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना प्रश्न विचारण्यास प्रोत्साहन दिले पाहिजे. सामाजिक संस्थांनी प्रबोधनपर उपक्रम राबवले पाहिजेत. त्यामुळे सकारात्मक वातावरण निर्माण होते. अंधश्रद्धा दूर करण्यासाठी कृतीशील दृष्टिकोन आवश्यक आहे. चुकीच्या प्रथांना विरोध करण्यासाठी धैर्य लागते. काही वेळा सामाजिक विरोध होतो, परंतु योग्य भूमिकेवर ठाम राहणे आवश्यक असते. “सत्याच्या मार्गावर चालणारा कधीच हरत नाही” ही भावना मनात असली पाहिजे. तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर केल्यास जनजागृती अधिक वेगाने होऊ शकते. माहिती सहज उपलब्ध आहे. तिचा उपयोग ज्ञानप्रसारासाठी केला पाहिजे. योग्य माहिती लोकांपर्यंत पोहोचली, तर गैरसमज दूर होतात. विवेकशील विचारांना चालना मिळते. अंधश्रद्धामुक्त समाजनिर्मिती ही सातत्याने चालणारी प्रक्रिया आहे. त्यासाठी संयम, सातत्य आणि एकजूट आवश्यक आहे. प्रत्येकाने आपल्या आचरणातून आदर्श घालून दिला पाहिजे. विज्ञाननिष्ठता आणि मानवतावाद या मूल्यांना प्राधान्य दिले पाहिजे. विवेकाचा दीप सतत प्रज्वलित ठेवला, तर अज्ञानाचा अंधार नाहीसा होतो. त्या प्रकाशातच खऱ्या अर्थाने सुजाण, प्रगत आणि सशक्त समाजाची निर्मिती शक्य होते. अंधश्रद्धेचा अंधार दूर करण्यासाठी प्रत्येक मनात विवेकाचा दिवा पेटला, तरच खऱ्या परिवर्तनाची उज्ज्वल पहाट उगवेल.

©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई

दिनांक: २०/०४/२०२६ वेळ: २२:०५