नाट्यरंग - ‘घननिळा’ : नात्यांच्या आकाशातील आत्मपरीक्षणाचा प्रवास

नाट्यरंग - ‘घननिळा’ : नात्यांच्या आकाशातील आत्मपरीक्षणाचा प्रवास

मनोज वसंत भागवत लिखित ‘घननिळा’ हे केवळ विवाहाभोवती फिरणारे कौटुंबिक नाटक नाही. बदलत्या जीवनशैलीमुळे नात्यांच्या अर्थाला येणाऱ्या नव्या छटांचा शोध घेणारे हे नाटक आहे. स्वातंत्र्याची ओढ, सहजीवनाची जबाबदारी, पिढ्यांमधील विचारांचे अंतर आणि विवाहसंस्थेकडे पाहण्याचा बदलता दृष्टिकोन या प्रश्नांना लेखकाने कौटुंबिक पातळीवर भिडवले आहे. त्यामुळे नाटकाचा संघर्ष बाह्य घटनांपेक्षा पात्रांच्या मानसिकतेत अधिक घडतो.

नाटकाची सुरुवात आप्पा आणि सुमित्रा यांच्या घरगुती संवादातून होते. घरातील मोकळेपणा, परस्परांतील आपुलकी आणि अनुभवातून आलेली समजूत या संवादांतून सहजपणे उलगडते. पुढील संघर्षाची भावनिक पार्श्वभूमी याच वातावरणातून तयार होते. सुरुवातीची ही सहजता पुढे सलीलच्या विचारांशी होणाऱ्या संघर्षामुळे अधिक अर्थपूर्ण ठरते.

मनोज वसंत भागवत यांच्या लेखनशैलीचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे मोठ्या सामाजिक प्रश्नांना कौटुंबिक नात्यांच्या चौकटीत आणण्याची त्यांची पद्धत. ते उपदेशात्मक विधानांपेक्षा पात्रांच्या अनुभवांतून विचार पुढे नेतात. भावनिकता, संवादांची सहजता आणि मानवी मनातील द्वंद्वाचा शोध ही त्यांच्या लेखनाची बलस्थाने आहेत. मात्र काही प्रसंगी पात्रांकडून विचारांचे स्पष्टीकरण अधिक करून घेतले जाते. त्यामुळे कृतीपेक्षा संवादाला अधिक भार येतो. हीच संवादप्रधानता नाटकाची ताकद असतानाच काही ठिकाणी त्याची मर्यादाही बनते.

आप्पा हे नाटकातील अत्यंत जिवंत पात्र आहे. विनोदबुद्धी, अनुभव, समंजसपणा आणि परिस्थितीकडे पाहण्याची सहज वृत्ती यामुळे त्यांची व्यक्तिरेखा लक्षात राहते. गंभीर प्रसंगांतील त्यांचा हलकाफुलका दृष्टिकोन ताण कमी करतो. त्याच वेळी जीवनानुभवातून आलेली शहाणपणाची बाजूही त्यांच्या संवादांतून व्यक्त होते. मात्र गंभीर भावनिक प्रसंगांमध्ये विनोदाचा अतिरेक झाला तर संघर्षाची धार कमी होऊ शकते. अशा ठिकाणी शांतता किंवा सूचक कृती अधिक परिणामकारक ठरल्या असत्या.

सुमित्रा ही केवळ काळजी करणारी आई म्हणून मर्यादित राहत नाही. मुलाच्या स्वातंत्र्याचा आदर करताना त्याला जबाबदारीची जाणीव करून देणारी तिची भूमिका महत्त्वाची आहे. तिच्या विचारांत अनुभवाची शिस्त आहे. सलीलच्या स्वातंत्र्याच्या कल्पनेला ती विरोध करते, पण त्याचे स्वातंत्र्य नाकारत नाही. तिच्या भूमिकेतून दोन पिढ्यांतील संघर्ष अधिक संतुलित पद्धतीने पुढे येतो. जुन्या पिढीचे प्रत्येक मत योग्य आणि नव्या पिढीचे प्रत्येक मत चुकीचे, अशी सोपी विभागणी लेखक करत नाही, हे नाटकाचे मोठे वैशिष्ट्य आहे.

सलील ही नाटकाची मध्यवर्ती व्यक्तिरेखा आहे. विवाह म्हणजे स्वातंत्र्यावरचे बंधन, अशी त्याची सुरुवातीची धारणा आहे. स्वतःच्या वेळेवर, आवडीवर आणि जीवनपद्धतीवर कोणाचाही अधिकार नको, ही त्याची मानसिकता आहे. त्याची भूमिका पूर्णपणे चुकीची नाही. स्वतःचे आयुष्य स्वतःच्या पद्धतीने जगण्याची इच्छा ही आधुनिक तरुणाची स्वाभाविक आकांक्षा आहे. समस्या तेव्हा निर्माण होते, जेव्हा स्वतःचे स्वातंत्र्य जपताना समोरच्या व्यक्तीच्या स्वातंत्र्याचा विचार होत नाही. सलीलचा संघर्ष याच ठिकाणी वैयक्तिकतेपलीकडे जाऊन सामाजिक बनतो.

चित्रा ही व्यक्तिरेखा सलीलला विरोध करणारी स्त्री एवढीच नाही. विवाहाकडे ती सहजीवन म्हणून पाहते. दोन व्यक्तींनी एकमेकांच्या स्वातंत्र्याचा आदर करत जगणे, ही तिची अपेक्षा आहे. तिच्या संवादांतून स्त्रीच्या वैवाहिक आयुष्यातील भावनिक गुंतागुंत जाणवते. माहेर सोडून नव्या घरात येताना स्त्रीला करावी लागणारी मानसिक जुळवाजुळवही तिच्या व्यक्तिरेखेतून सूचित होते. त्यामुळे चित्रा नाटकाच्या वैचारिक संघर्षातील महत्त्वाचा आवाज बनते.

सलील आणि चित्राची पहिली भेट नाटकाच्या पुढील संघर्षाची बीजे रोवते. विवाहपूर्व संवादाला लेखकाने महत्त्व दिले आहे. दोघांमधील विनोद, मतभेद आणि परस्परांना समजून घेण्याचा प्रयत्न त्यांच्या नात्याची सुरुवात सहज बनवतो. मात्र याच प्रसंगातून पुढील वैवाहिक संघर्षाची काही संकेतरेषा अधिक ठळकपणे दिली असती तर नंतरचा संघर्ष आणखी अपरिहार्य वाटला असता. पात्रांच्या सुरुवातीच्या विचारांतून पुढील विसंवादाची बीजे सूक्ष्मपणे पेरणे ही नाट्यलेखनाची महत्त्वाची गरज आहे.

विवाहानंतरचा संघर्ष नाटकाचा मुख्य आशयसूत्र बनतो. सलीलच्या स्वातंत्र्याच्या कल्पनेची प्रत्यक्ष सहजीवनाशी टक्कर होते. चित्राच्या अपेक्षा आणि सलीलची मानसिकता यांच्यात अंतर वाढते. येथे लेखकाने विवाहसंस्थेवर निर्णय देण्यापेक्षा तिच्यातील व्यवहारिक गुंतागुंत दाखवली आहे. स्वातंत्र्याची कल्पना आणि दुसऱ्याची भावनिक जबाबदारी स्वीकारणे यांतील फरक नाटक ठळक करते.

नाटकातील अपघात हा कथानकाचा केवळ धक्कादायक प्रसंग नाही. तो सलीलच्या अंतर्मुख प्रवासाचा निर्णायक टप्पा ठरतो. शारीरिक असमर्थतेमुळे त्याला स्वतःच्या पूर्वीच्या भूमिकांकडे नव्याने पाहावे लागते. चित्राची साथ आणि पुनर्वसनाची प्रक्रिया त्याच्या मानसिकतेत बदल घडवते. स्वतःच्या पायावर उभे राहण्याची धडपड हळूहळू दुसऱ्याच्या आधाराचे मूल्य समजून घेण्याच्या प्रक्रियेत रूपांतरित होते.

मात्र या परिवर्तनाच्या मांडणीत एक महत्त्वाची मर्यादा आहे. सलीलचा मानसिक बदल आशयाच्या पातळीवर पटतो; पण रंगमंचीय पातळीवर त्याची प्रक्रिया आणखी सूक्ष्मपणे दाखवता आली असती. काही निर्णायक कृती, शांत प्रसंग, नजरेतील बदल किंवा चित्राशी होणारे कमी शब्दांचे संवाद यांमधून त्याचा अंतर्गत संघर्ष दाखवला असता तर परिवर्तन अधिक स्वाभाविक वाटले असते. संकट आले आणि विचार बदलले, एवढ्यावर न थांबता संकटातून विचार कसा बदलत गेला, हे नाट्यकृतीने अधिक अनुभवायला दिले असते तर सलीलची व्यक्तिरेखा अधिक सखोल झाली असती.

चित्राची भूमिका या टप्प्यावर विशेष महत्त्वाची ठरते. ती सलीलची केवळ काळजी घेणारी व्यक्ती नाही. त्याच्या विचारविश्वाला आरसा दाखवणारी व्यक्ती आहे. तरीही तिच्या व्यक्तिरेखेचे स्वतंत्र भावविश्व काही ठिकाणी संवादांच्या मागे राहते. सलीलच्या परिवर्तनासाठी चित्राचा उपयोग होतो; परंतु चित्राच्या स्वतःच्या मनातील संघर्षाला अधिक कृती आणि प्रसंग मिळाले असते तर तिची व्यक्तिरेखा अधिक स्वायत्त आणि प्रभावी ठरली असती.

घटस्फोटाची नोटीस हा नाटकातील भावनिक ताण वाढवणारा प्रसंग आहे. चित्राचा निर्णय सलीलला हादरवतो. त्यातून नात्याचा अर्थ आणि स्वतःच्या वर्तनाचे परिणाम यांचा त्याला नव्याने विचार करावा लागतो. मात्र चित्राच्या निर्णयाची मानसिक पूर्वतयारी पुरेशी स्पष्ट नसल्यामुळे हा प्रसंग काही प्रमाणात अचानक वाटतो. तिच्या मनातील साचलेला असंतोष, अपेक्षाभंग किंवा वैवाहिक नात्याबद्दलची घुसमट आधीच्या प्रसंगांत सूचकपणे दिसली असती तर या निर्णयाला अधिक मानसिक विश्वासार्हता प्राप्त झाली असती. हा नाटकातील महत्त्वाचा सुधारण्याजोगा भाग आहे.

डॉ. रेगे हे कथानकातील महत्त्वाचे जोडणारे पात्र आहे. त्यांच्या उपस्थितीमुळे काही घटनांना संदर्भ मिळतो आणि पात्रांमधील संबंध स्पष्ट होतात. मात्र काही ठिकाणी त्यांचे संवाद व्यक्तिरेखेच्या अनुभवातून न येता लेखकाच्या विचारांचे स्पष्टीकरण करणारे वाटतात. त्यामुळे ते स्वतंत्र व्यक्तीपेक्षा कथानकाचे साधन असल्याचा भास निर्माण होतो. त्यांच्या कृतींना आणि वैयक्तिक अनुभवांना अधिक वाव दिला असता तर व्यक्तिरेखा अधिक सजीव झाली असती.

कुलकर्णी यांची व्यक्तिरेखाही कथानकाच्या संदर्भात उपयुक्त आहे. मात्र त्यांच्या सहभागाची व्याप्ती मर्यादित राहते. दुय्यम पात्रांनी केवळ माहिती देणे किंवा प्रसंग जोडणे एवढीच भूमिका न बजावता संघर्षाला एखादी नवी दिशा दिली तर नाटक अधिक परिणामकारक होते. कुलकर्णींच्या व्यक्तिरेखेत अशी काही कृतीशीलता वाढवता आली असती.

आप्पा आणि सुमित्रा यांचे वैवाहिक नाते नाटकाच्या मध्यवर्ती संघर्षाला महत्त्वाची पार्श्वभूमी देते. त्यांच्या सहजीवनात अनुभवातून आलेली समजूत आहे. सलील आणि चित्राच्या नात्यात मात्र स्वातंत्र्याच्या नव्या कल्पना आहेत. या दोन नात्यांची तुलना लेखकाने उपदेश न करता परिस्थितीतून केली आहे. त्यामुळे दोन पिढ्यांतील फरक अधिक नैसर्गिकपणे समोर येतो. सहजीवन टिकवण्यासाठी प्रेमाइतकीच परस्परांची मानसिक जुळवाजुळव आवश्यक असते, हे या दोन पिढ्यांच्या नात्यांतून जाणवते.

नाटकातील विनोद हा कथानकाला सहजता देतो. विशेषतः आप्पांच्या संवादांमुळे गंभीर विषयाचा भार काही प्रमाणात हलका होतो. मात्र विनोदाची योग्य जागा ही नाट्यलेखनातील महत्त्वाची कसोटी आहे. अत्यंत भावनिक प्रसंगानंतर लगेच विनोदी वळण आल्यास प्रेक्षकांच्या भावनिक सहभागाची तीव्रता कमी होऊ शकते. काही प्रसंगी शांतता, विराम किंवा न बोललेली भावना अधिक परिणामकारक ठरली असती.

रंगमंचीय दृष्टीने ‘घननिळा’ची सर्वांत मोठी ताकद म्हणजे पात्रांमधील संवादातून संघर्ष उभा करण्याची क्षमता. मात्र याच ठिकाणी त्याची मर्यादाही दिसते. काही दीर्घ संवादांमध्ये विचारांची पुनरावृत्ती जाणवते. पात्रे जे सांगतात तेच काही वेळा कृतीतून दाखवता आले असते. त्यामुळे संवाद कमी करून कृती, विराम आणि देहबोलीला अधिक वाव दिला असता तर नाट्यगती वाढली असती.

प्रसंगरचनेच्या दृष्टीने विवाहपूर्व भेट, विवाहानंतरचा विसंवाद, अपघात, पुनर्वसन आणि घटस्फोटाची नोटीस हे टप्पे नाटकाचा संघर्ष क्रमशः तीव्र करतात. अपघात हा मध्यवर्ती वळणबिंदू ठरतो. त्यानंतर कथानक बाह्य संघर्षापेक्षा अंतर्गत संघर्षाकडे वळते. या रचनेत आशयाची सुसूत्रता आहे. मात्र काही संक्रमण अधिक संक्षिप्त आणि कृतीप्रधान केले असते तर रंगमंचीय प्रवाह अधिक वेगवान झाला असता.

नेपथ्य, प्रकाशयोजना किंवा ध्वनी यांचा प्रत्यक्ष परिणाम संहितेच्या सादरीकरणावर अवलंबून राहणार असला तरी नाटकातील मानसिक अवस्थांना रंगमंचीय विराम, प्रकाशातील बदल किंवा ध्वनीतील संयमित वापराने अधिक अधोरेखित करता येऊ शकते. विशेषतः अपघातानंतरचा काळ आणि सलीलचे आत्मपरीक्षण दृश्यात्मक केले तर त्यातील भावनिक परिणाम अधिक वाढू शकतो. संहितेतील विचारांना रंगमंचीय अनुभवात रूपांतरित करण्याची ही मोठी संधी आहे.

नाटकाच्या मर्यादा केवळ संवादांच्या विस्तारापुरत्या नाहीत. काही ठिकाणी लेखकाचा विचार पात्रांच्या अनुभवावर मात करतो. प्रेक्षकाला एखादी गोष्ट स्वतः जाणवून देण्याऐवजी ती पात्रांकडून स्पष्ट करून सांगितली जाते. त्यामुळे काही प्रसंगांत नाट्यापेक्षा विचारप्रधानता पुढे येते. ‘घननिळा’ला अधिक प्रभावी करण्यासाठी लेखकाने सांगण्यापेक्षा दाखवण्याच्या पद्धतीला अधिक महत्त्व दिले असते तर संहितेची रंगमंचीय ताकद वाढली असती.

तरीही नाटकाची मध्यवर्ती संकल्पना प्रभावी आहे. स्वातंत्र्य म्हणजे नात्यांपासून मुक्तता नव्हे आणि विवाह म्हणजे व्यक्तिमत्त्वाचा त्याग नव्हे, ही जाणीव नाटकातून पुढे येते. स्वतःचे अस्तित्व जपत दुसऱ्याच्या अस्तित्वाचा स्वीकार करणे हे सहजीवनाचे खरे आव्हान आहे. हा विचार कोणत्याही एका पिढीपुरता मर्यादित राहत नाही.

‘घननिळा’ या शीर्षकाचा अर्थही या आशयाशी जोडला जातो. आकाशाची घनदाट निळाई वरून एकसंध दिसते; पण तिच्यात प्रकाश, सावली, ढग आणि बदलत्या वातावरणाच्या असंख्य छटा दडलेल्या असतात. नात्यांचेही तसेच आहे. बाहेरून स्थिर दिसणाऱ्या नात्यांच्या आत अनेक न बोललेले प्रश्न, अपेक्षा आणि भावनिक हालचाली असतात. शीर्षक त्यामुळे केवळ काव्यात्म नाही; ते नाटकाच्या मानसिक आशयाचे प्रतीक बनते.

मनोज वसंत भागवत यांचे ‘घननिळा’ हे नाटक विवाहसंस्थेचा पुरस्कार किंवा निषेध करत नाही. ते सहजीवनाच्या मूलभूत प्रश्नांकडे पाहते. स्वतःचे स्वातंत्र्य जपताना समोरच्या व्यक्तीच्या स्वातंत्र्याचा आदर करणे, अपेक्षांपेक्षा संवादाला महत्त्व देणे आणि संकटातून स्वतःच्या भूमिकेचे आत्मपरीक्षण करणे, हा त्याचा गाभा आहे.

सलीलचा प्रवास या नाटकाला विशेष अर्थ देतो. सुरुवातीला स्वतःचे स्वातंत्र्य हेच अंतिम सत्य मानणारा सलील संकटानंतर नात्यांचा अर्थ नव्याने समजून घेतो. त्याचे शारीरिक पुनर्वसन हा केवळ कथानकातील भाग राहत नाही. स्वतःच्या पायावर उभे राहण्याबरोबरच दुसऱ्याच्या भावनांवर उभे राहण्याची गरज तो ओळखू लागतो. या अर्थाने त्याचा प्रवास बाह्य अपघातापासून अंतर्मुख आत्मपरीक्षणापर्यंत पोहोचतो.

एकूणच ‘घननिळा’ हे विचारप्रधान, भावनिक आणि नातेसंबंधांचा चिकित्सक वेध घेणारे नाटक आहे. मनोज वसंत भागवत यांच्या लेखनात मानवी मनाचा शोध, संवादातील सहजता आणि सामाजिक प्रश्नांना कौटुंबिक पातळीवर भिडवण्याची प्रवृत्ती ठळकपणे दिसते. दीर्घ संवाद, काही ठिकाणी जाणवणारी विचारांची पुनरुक्ती आणि काही व्यक्तिरेखांच्या मानसिक प्रवासाला अपेक्षित तेवढी कृतीप्रधानता न मिळणे या मर्यादा आहेत. तरीही नाटकाचा मध्यवर्ती प्रश्न आणि सलीलच्या आत्मपरीक्षणाचा प्रवास प्रभावी ठरतो.

‘घननिळा’चे अंतिम सामर्थ्य त्याच्या उपदेशात नाही; ते माणसाला स्वतःच्या नात्यांकडे नव्याने पाहायला भाग पाडण्यात आहे. सलीलच्या मानसिक प्रवासातून एक साधी पण महत्त्वाची जाणीव उलगडते—स्वातंत्र्य जपण्यासाठी नाती तोडण्याची गरज नसते आणि नाती टिकवण्यासाठी स्वतःला हरवण्याचीही गरज नसते. परस्परांचा स्वीकार, स्वातंत्र्याचा आदर आणि जबाबदारीची जाणीव या तीन आधारांवरच सहजीवन उभे राहू शकते.

‘घननिळा’ म्हणून उभे राहणारे हे नात्यांचे आकाश शेवटी सलीलच्या मनातच उलगडते. बाहेरचा अपघात त्याला थांबवतो; आतले आत्मपरीक्षण त्याला पुन्हा उभे करते. म्हणून या नाटकाची खरी नाट्यमयता अपघातात नाही, तर त्या अपघातानंतर माणूस स्वतःकडे नव्याने पाहू लागतो, त्या क्षणी जन्म घेते. नात्यांच्या या घननिळ्या आकाशाखाली स्वतःचे स्वातंत्र्य आणि दुसऱ्याचे अस्तित्व यांचा समतोल शोधणे, हीच मनोज वसंत भागवत यांच्या ‘घननिळा’ची खरी साहित्यिक आणि रंगमंचीय सार्थकता आहे.

©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई 

दिनांक: ०७/१०/२०२६ वेळ: ०८:१०